Γιατί να πολεμήσουμε και για ποιον;

Όσον αφορά στους αρχαίους Έλληνες, αν η αφήγηση στο έπος του Ομήρου είναι πραγματικά αξιόπιστη, ο σκοπός του Τρωικού Πολέμου ήταν σαφής και απλός: Άξιζε να διεξαχθεί ένας δεκαετής πόλεμος για την ωραία Ελένη. Όσον αφορά στους στόχους τους, οι πόλεμοι που διεξήγαγαν οι πρόγονοί μας ήταν σχετικά απλοί όσον αφορά στους στόχους που έπρεπε να επιτευχθούν, χωρίς να υπάρχει καμία πολυπλοκότητα. Αυτό συνέβαινε επειδή οι πρόγονοί μας είχαν περιορισμένους ορίζοντες, οι σφαίρες δραστηριότητάς τους ήταν στενές, είχαν μέτριες απαιτήσεις για την επιβίωσή τους και τα όπλα τους δεν ήταν αρκετά θανατηφόρα. Μόνον εάν κάτι δεν μπορούσε να αποκτηθεί με συνήθη μέσα, οι πρόγονοί μας κατέφευγαν γενικά σε εξαιρετικά μέτρα για να το αποκτήσουν, μάλιστα δε χωρίς τον παραμικρό δισταγμό. Ακριβώς έτσι, έγραψε ο Κλαούζεβιτς το διάσημο ρητό του, το οποίον υπήρξε άρθρο πίστης για αρκετές γενιές στρατιωτών και πολιτικών: «Ο πόλεμος είναι η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα». Οι πρόγονοί μας θα πολεμούσαν ίσως για την ορθοδοξία μιας θρησκευτικής αίρεσης ή ίσως για μιαν έκταση βοσκοτόπων με άφθονο νερό και πλούσιο γρασίδι. Δεν θα είχαν καν ενδοιασμούς να πάνε σε πόλεμο, ας πούμε, για μπαχαρικά, ποτά ή για μιαν ερωτική σχέση μεταξύ ενός βασιλιά και μιας βασίλισσας. Οι ιστορίες πολέμων για μπαχαρικά και γλυκά και εξεγέρσεων για πράγματα όπως το ρούμι, καταγράφονται στις σελίδες της ιστορίας – ιστορίες που μας αφήνουν να μην ξέρουμε αν πρέπει να γελάσουμε ή να κλάψουμε.

Υπάρχει επίσης ο πόλεμος που εξαπέλυσαν οι Άγγλοι εναντίον της μοναρχίας των Τσινγκ για χάρη του εμπορίου οπίου. Αυτό ήταν μια εθνική δραστηριότητα διακίνησης ναρκωτικών, πιθανώς στη μεγαλύτερη κλίμακα της καταγεγραμμένης ιστορίας. Από αυτά τα παραδείγματα είναι σαφές ότι, πριν από τα πρόσφατα χρόνια, υπήρχε μόνον ένα είδος πολέμου, όσον αφορά στο είδος του κινήτρου και στο είδος των επακόλουθων ενεργειών που ελήφθησαν. Μεταγενέστερα, ο Χίτλερ ανέπτυξε το σύνθημά του για «εξασφάλιση ζωτικού χώρου για τον γερμανικό λαό» και οι Ιάπωνες ανέπτυξαν το σύνθημά τους για την οικοδόμηση της λεγόμενης «Σφαίρας Συν-Ευημερίας της Μείζονος Ανατολικής Ασίας» («Νταϊ Τόα Κιοέϊκεν»).

Ενώ μια πρόχειρη ματιά σε αυτά τα συνθήματα θα υποδήλωνε πως οι στόχοι πρέπει να ήσαν κάπως πιο περίπλοκοι από τους στόχους οποιουδήποτε προηγούμενου πολέμου, παρ’ όλα αυτά η ουσία πίσω από τα συνθήματα ήταν απλώς ότι οι νέες μεγάλες δυνάμεις σκόπευαν να μοιράσουν για άλλη μια φορά τις σφαίρες επιρροής των παλαιών μεγάλων δυνάμεων και να καρπωθούν τα οφέλη από την κατάληψη των αποικιών τους.

Ωστόσο, σήμερα, το να εκτιμήσει κανείς γιατί οι άνθρωποι πολεμούν δεν είναι τόσο εύκολο. Παλαιότερα, το ιδανικό της «εξαγωγής επανάστασης» και το σύνθημα της «αναχαίτισης της επέκτασης του κομμουνισμού» ήταν εκκλήσεις για δράση που προκάλεσαν αμέτρητες αντιδράσεις. Αλλά ειδικά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, όταν το Σιδηρούν Παραπέτασμα που εκτεινόταν κατά μήκος του χάσματος μεταξύ των δύο μεγάλων στρατοπέδων κατέρρευσε ξαφνικά, αυτές οι εκκλήσεις έχασαν την αποτελεσματικότητά τους. Οι εποχές των σαφώς καθορισμένων πλευρών έχουν τελειώσει.

Ποιοι είναι οι εχθροί μας; Ποιοι είναι οι φίλοι μας; Αυτά ήταν κάποτε τα πρωταρχικά ερωτήματα όσον αφορά στην επανάσταση και στην αντεπανάσταση. Ξαφνικά οι απαντήσεις έχουν γίνει περίπλοκες, μπερδεμένες και δυσεύρετες. Μια χώρα που χθες ήταν αντίπαλος βρίσκεται στη διαδικασία να γίνει σήμερα εταίρος, ενώ μια χώρα που κάποτε ήταν σύμμαχος ίσως βρεθεί αντιμέτωπη στο πεδίο της μάχης στο επόμενο ξέσπασμα πολέμου. Το Ιράκ, το οποίο ένα χρόνο εξακολουθούσε να επιτίθεται σφοδρά στο Ιράν εκ μέρους των ΗΠΑ στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ, τον επόμενο χρόνο κατέστη το ίδιο στόχος μιας σφοδρής επίθεσης από τον αμερικανικό στρατό .

[Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη στενή σχέση μεταξύ Ιράκ και ΗΠΑ, ο αναγνώστης μπορεί να ανατρέξει στο βιβλίο «Desert Warrior: A Personal View of the Gulf War»  από τον Σαουδάραβα Πρίγκηπα Χαλίντ μπιν Σουλτάν, Διοικητή των Συμμαχικών Διακλαδικών Δυνάμεων, στον Πόλεμο του Κόλπου] : «Το Ιράκ είχε δημιουργήσει εξαιρετικά στενές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Ιράκ είχε λάβει όπλα και πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τις ιρανικές κινήσεις από τις ΗΠΑ, καθώς και στρατιωτική υποστήριξη των ΗΠΑ για επιθέσεις στο ναυτικό του Ιράν».]

Ένας Αφγανός αντάρτης εκπαιδευμένος από τη CIA γίνεται ο τελευταίος στόχος επίθεσης με αμερικανικούς πυραύλους κρουζ από την μιαν ημέρα στην άλλη. Επιπλέον, τα μέλη του ΝΑΤΟ, Ελλάδα και Τουρκία σχεδόν έχουν έρθει σε σύγκρουση αρκετές φορές στη διαμάχη τους για την Κύπρο, ενώ η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, οι οποίες έχουν συνάψει συνθήκη συμμαχίας, ως αποτέλεσμα της διαμάχης τους για ένα μικροσκοπικό νησί (Τακεσίμα –Νησί των μπαμπού / Ντόκντο – Μοναχικό νησί)  έχουν φτάσει εγγύτατα  σε σημείο να υπάρξει ανοικτή ρήξη τους.

Όλα αυτά επιβεβαιώνουν για άλλη μια φορά την παλαιά παροιμία: «όλες οι φιλίες είναι ρευστές, το συμφέρον είναι η μόνη σταθερά». Το καλειδοσκόπιο του πολέμου περιστρέφεται από τα χέρια του συμφέροντος, παρουσιάζοντας συνεχώς μεταβαλλόμενες εικόνες στον παρατηρητή. Οι εκπληκτικές εξελίξεις στη σύγχρονη προηγμένη τεχνολογία συμβάλλουν στην προώθηση της παγκοσμιοποίησης, εντείνοντας περαιτέρω την αβεβαιότητα που σχετίζεται με τη διάλυση ορισμένων υποτιθέμενων συμφερόντων και την εμφάνιση άλλων.

Ο λόγος για την έναρξη ενός πολέμου μπορεί πλέον να είναι οτιδήποτε, από μια διαμάχη για το έδαφος και τους πόρους, μια διαμάχη για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, το μίσος που πηγάζει από φυλετικές διαφορές ή μια διαμάχη για την ιδεολογία, έως μια διαμάχη για το μερίδιο της αγοράς, μια διαμάχη για την κατανομή της ισχύος και της εξουσίας, μια διαμάχη για τις εμπορικές κυρώσεις ή μια διαμάχη που πηγάζει από κάποιαν οικονομική αναταραχή. Οι στόχοι του πολέμου έχουν γίνει θολοί λόγω της επιδίωξης μιας ποικιλίας σκοπών. Έτσι, είναι πλέον όλο και πιο δύσκολο για τους ανθρώπους να πουν με σαφήνεια γιατί πολεμούν.

Ένα άρθρο του τότε Υπουργού Αμύνης των ΗΠΑ, Λες Άσπιν, με τίτλο «Σχετικά με τη Ριζική Αλλαγή στο Περιβάλλον Ασφάλειας» δημοσιεύθηκε στο τεύχος Φεβρουαρίου 1993 του περιοδικού «The Officer»:

Μια Σύγκριση των Νέων και των Παλαιών Περιβαλλόντων Ασφαλείας

1.Όσον αφορά στο γεωπολιτικό περιβάλλον

ΠΑΛAΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ	ΝΕΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
Διπολικό (άκαμπτο)	Πολυπολικό (σύνθετο)
Προβλέψιμο	Αβέβαιο
Κομμουνισμός	Εθνικισμός και θρησκευτικός εξτρεμισμός
ΗΠΑ η νούμερο ένα δυτική δύναμη	ΗΠΑ μόνο η νούμερο ένα στρατιωτική   δύναμη
Μόνιμες συμμαχίες	Προσωρινές συμμαχίες
Ένας παράλυτος ΟΗΕ	Ένας δυναμικός ΟΗΕ

2. Όσον αφορά στις απειλές που αντιμετωπίζουν οι ΗΠΑ

ΠΑΛAΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ	ΝΕΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
Μονό (Σοβιετικό)	Ποικίλο
Απειλή για την επιβίωση των ΗΠΑ	Απειλή για τα συμφέροντα των ΗΠΑ
Καθαρό	Ασαφές
Αποτρέψιμο	Μη αποτρέψιμο
Υψηλός κίνδυνος κλιμάκωσης	Μικρός κίνδυνος κλιμάκωσης
Χρήση στρατηγικών πυρηνικών όπλων	Τρομοκράτες που χρησιμοποιούν πυρηνικά όπλα
Εμφανής	Συγκαλυμμένη
Με κέντρο την Ευρώπη	Άλλες περιοχές

3. Όσον αφορά στη χρήση στρατιωτικής βίας

ΠΑΛAΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ	ΝΕΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
Πόλεμος Αποφασιστικές επιθέσεις σε βασικούς στόχους	Πόλεμος δι’ αντιπροσώπων. Άμεση ενίσχυση
Βασισμένη κυρίως στην υψηλή τεχνολογία	Ολοκληρωμένη χρήση υψηλής, μέσης και χαμηλής τεχνολογίας
Προωθημένη ανάπτυξη	Προβολή ισχύος
Προηγμένη βάση	Βάση εσωτερικού
Υποστήριξη από τη χώρα υποδοχής	Εξάρτηση στη δική της δύναμη

Από τον παραπάνω πίνακα, μπορεί κανείς να δει την ευαισθησία των Αμερικανών στις αλλαγές στο περιβάλλον ασφαλείας τους, καθώς και τους διαφόρους τύπους δυνάμεων και παραγόντων που περιορίζουν και επηρεάζουν τη διαμόρφωση του νέου παγκόσμιου πλαισίου από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Κάθε νεαρός που συμμετείχε στον Πόλεμο του Κόλπου θα σας πει ευθέως ότι αγωνίστηκε για την αποκατάσταση της δικαιοσύνης στο μικροσκοπικό, αδύναμο Κουβέιτ. Ωστόσον, ο πραγματικός λόγος του πολέμου ήταν ίσως πολύ διαφορετικός από τον ηχηρό λόγο που δόθηκε. Κρυμμένοι κάτω από την ομπρέλα που παρείχε αυτός ο ηχηρός λόγος, δεν χρειάζεται να φοβούνται να αντιμετωπίσουν το φως κατάματα.

Στην πραγματικότητα, κάθε χώρα που συμμετείχε στον Πόλεμο του Κόλπου αποφάσισε να συμμετάσχει στην «Καταιγίδα της Ερήμου» μόνον αφού σκέφτηκε προσεκτικά τις δικές της προθέσεις και στόχους. Καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου, όλες οι δυτικές δυνάμεις αγωνίζονταν για την πετρελαϊκή τους σανίδα σωτηρίας. Σε αυτόν τον πρωταρχικό στόχο, οι Αμερικανοί πρόσθεσαν την φιλοδοξία της οικοδόμησης μιας νέας παγκόσμιας τάξης με τη λέξη «ΗΠΑ» σφραγισμένη επάνω της. Ίσως να υπήρχε και λίγος ….. ιεραποστολικός ζήλος για την τήρηση της δικαιοσύνης. Προκειμένου να εξαλείψουν μια απειλή που ήταν κοντά, οι Σαουδάραβες ήσαν πρόθυμοι να συντρίψουν τα μουσουλμανικά ταμπού και να «χορέψουν με τους λύκους». Από την αρχή μέχρι το τέλος, οι Βρετανοί αντέδρασαν με ενθουσιασμό σε κάθε κίνηση του Προέδρου Μπους, προκειμένου να ξεπληρώσουν τον μπαρμπα Σαμ για τον κόπο που ανέλαβε για λογαριασμό τους στον Πόλεμο των Νήσων Μαλβίνας / Φώκλαντς. Οι Γάλλοι, προκειμένου να αποτρέψουν την πλήρη εξάτμιση της παραδοσιακής τους επιρροής στη Μέση Ανατολή, τελικά έστειλαν στρατεύματα στον Κόλπο την τελευταία στιγμή.

Φυσικά, δεν υπάρχει περίπτωση ένας πόλεμος που διεξάγεται υπό τέτοιες συνθήκες να είναι ένας ανταγωνισμός που διεξάγεται για έναν μόνο στόχο. Το σύνολο των ιδιοτελών συμφερόντων όλων των πολυάριθμων χωρών που συμμετέχουν στον πόλεμο χρησιμεύει για να μετατρέψει έναν σύγχρονο πόλεμο όπως η «Καταιγίδα της Ερήμου» σε έναν αγώνα δρόμου για την προώθηση διαφόρων ιδιοτελών συμφερόντων, υπό τη σημαία ενός κοινού συμφέροντος.

Έτσι, το λεγόμενο «κοινό συμφέρον» έχει γίνει απλώς ο μεγαλύτερος κοινός παρονομαστής της πολεμικής εξίσωσης, η οποία μπορεί να γίνει αποδεκτή από κάθε συμμαχικό μέρος που συμμετέχει στην πολεμική προσπάθεια. Δεδομένου ότι διαφορετικές χώρες σίγουρα θα επιδιώκουν διαφορετικούς σκοπούς σε έναν πόλεμο, είναι απαραίτητο να λάβουμε υπόψη το ιδιαίτερο συμφέρον κάθε συμμαχικού μέρους εάν ο πόλεμος πρόκειται να διεξαχθεί από κοινού. Ακόμα και εάν λάβουμε υπόψη την εσωτερική κατάσταση μιας δεδομένης χώρας, καθεμία από τις διάφορες ομάδες εγχώριων συμφερόντων θα επιδιώκει επίσης τους δικούς της σκοπούς σε έναν πόλεμο.

Οι πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ιδιαιτέρων συμφερόντων καθιστούν αδύνατο να κατηγοριοποιήσουμε τον Πόλεμο του Κόλπου ως κάτι που διεξήχθη για το πετρέλαιο, ή ως κάτι που διεξήχθη για τη νέα παγκόσμια τάξη, ή ως κάτι που διεξήχθη για την εκδίωξη των εισβολέων. Μόνο μια χούφτα στρατιωτών είναι πιθανό να κατανοήσει μιαν αρχή που κάθε πολιτικός γνωρίζει ήδη: πως η μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ των σύγχρονων πολέμων και των πολέμων του παρελθόντος είναι ότι, στους σύγχρονους πολέμους, ο εμφανής στόχος και ο συγκαλυμμένος στόχος είναι συχνά δύο διαφορετικά ζητήματα.