Ο Διδάσκαλος Έκαρτ και ο μυστικισμός της Ανατολής : Κατά τον 19^ον  αιώνα, εποχή οπότε άρχισε να διευρύνεται και να βαθαίνει το ενδιαφέρον για τα έργα του Διδασκάλου Έκαρτ, η Δύση ήρθε επίσης σε επαφή με τις θρησκείες, την πνευματικότητα και τον μυστικισμό της Ανατολής. Ορισμένοι μελετητές, όπως και οι «μεμυημένοι» θεοσοφιστές, εθεώρησαν ότι στον μυστικισμό μπορεί να βρεθεί ένα κοινό υπόβαθρο για όλες τις θρησκείες και ο Διδάσκαλος Έκαρτ με την ασυνήθιστη για Χριστιανό διδασκαλία ήταν από τους πλέον κατάλληλους δυτικούς στοχαστές.

Για μιαν επισκόπηση της αντιπαραβολής του Διδασκάλου Έκαρτ με τις θρησκείες και τις φιλοσοφίες της Ανατολής, βλέπε το κεφάλαιο του Ελβετού φιλολόγου γερμανικής και ρωσικής, καθηγητή συγκριτικής λογοτεχνίας, δόκτορα  Νίκλαους  Λαργκίερ (Niklaus Largier, γεν. 1957), «Ο Διδάσκαλος Έκαρτ και η Ανατολή» («Meister Eckhart und der Osten»), στο βιβλίο «Εκάρτος ο Τευτονικός, άνθρωπος μορφωμένος και άγιος. Αποδεικτικά στοιχεία και αναφορές σχετικά με την δίκη κατά τουΔιδασκάλου Έκαρτ» («Eckardus Teutonikus, homo doctus et sanctus. Nachweise und Berichte zum Prozess gegen Meister Eckhart»), των εκδοτών Heinrich Stirnimann και Ruedi Imbach, Φράϊμπουργκ Ελβετίας, 1992, σελίδες 185-204.

(στ.μ. Ειδικότερον για τον Έκαρτ και τον Ζεν Βουδισμό,  σημειώνεται και το βιβλίο του Έληνος  θεολόγου Χρήστου Νάσιου, «Ζεν και Μάιστερ Έκαρτ», 2011, σελίδες 76-82.)

Από τους πρώτους που υπεστήριξαν την ομοιότητα της διδασκαλίας του Έκαρτ με αντίστοιχες από την Ανατολή ήταν ο μεγάλος Αρθούρος Σοπενχάουερ στο φημισμένο έργον του «Ο Κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση», Β΄τόμος κεφάλαιο [Arthur Schopenhauer, «The World as Will and Representation», τόμος Β’, Κεφάλαιο ΜΗ’]

To 1891 ο Καρλ Ωιγκέν Nώυμαν (πρώτος μεταφραστής μεγάλων τμημάτων του Κανόνος Πάλι των βουδιστικών γραφών σε μιαν ευρωπαϊκή γλώσσα και ένας από τους πρωτοπόρους του Ευρωπαϊκού Βουδισμού), για να υποστηρίξει την ύπαρξη σαφών ομοιοτήτων του έργου του Διδασκάλου Έκαρτ με τη βουδιστική διδασκαλία εξέδωσε το έργο «Η εσωτερική συγγένεια της βουδιστικής και της χριστιανικής διδασκαλίας. Δύο βουδιστικές σούτρες και μία πραγματεία του Διδασκάλου Έκαρτ μεταφρασμένες από τα πρωτότυπα κείμενα, με μιαν εισαγωγή και σημειώσεις» [Karl Eugen Neumann, «Die innere Verwandtschaft buddhisticher und christlicher Lehre. Zwei Suttas und ein Traktat Meister Eckharts, aus den Original-Texten übersetzt und mit einer Einleitung und Anmerkungen», Λειψία, 1891].

Και ο σπουδαίος Γερμανός θρησκειολόγος Ρούντολφ Όττο (Rudolf Otto) κατά την δεκαετία του 1920 επεσήμανε ότι υπάρχουν σαφείς ομοιότητες στο έργο του Διδασκάλου Έκαρτ με ινδουιστικές και βουδιστικές διδασκαλίες.[Βλέπε τα έργα του Όττο, «Δυτικο-Ανατολικός Μυστικισμός : Σύγκριση και Διάκριση στην Ερμηνεία της Ουσίας» («West-östliche Mystik: Vergleich und Unterscheidung zur Wesensdeutung»),  βιβλίον από τις εκδόσεις Λέοπολντ Κλότζ, Γκότα  1926 και το εκτενές άρθρο «Ο Μυστικισμός του Διδασκάλου Έκαρτ σε διάκριση από τον Ανατολικό Μυστικισμό» («Meister Eckehart’s Mystik im Unterschiede von östlicher Mystik»), στο έγκριτο θεολογικό περιοδικό «Zeitschrift für Theologie und Kirche, Neue Folge», τεύχος 6, σελίδες 325-350 και 418-436.]

Η σκέψη και η μυστικιστική διδασκαλία του Έκαρτ κατέστησαν επίσης αντικείμενο μελέτης και από διανοουμένους προερχομένους από την Ανατολή. Από τους γνωστότερους Ιάπωνες εισηγητές του Βουδισμού Ζεν στη Δύση, ο Νταϊζέτσου Τεϊτάρο Σουζούκι, στο εξόχως ουσιώδες και πυκνόν έργον του «Μυστικισμός : Χριστιανικός και Βουδιστικός» (Teitaro D. Suzuki, «Mysticism: Christian and Buddhist». Νέα Υόρκη, εκδόσεις Harper, 1957) υπεστήριξεν ότι υπάρχουν μεγάλες ομοιότητες μεταξύ των αντιλήψεων του Διδασκάλου Έκαρτ και του Ζεν

[Ο Νταϊζέτσου Τεϊτάρο Σουζούκι, που το 1894 αυτοαπεκλήθη ως Ντάϊζετς, ήταν Ιάπων δοκιμιογράφος, φιλόσοφος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Οτάνι του Τόκυο θρησκευτικός μελετητής και μεταφραστής (κινεζικής, κορεατικής, ιαπωνικής, βιετναμικής και σανσκριτικής λογοτεχνίας). Υπήρξε αυθεντία στον Βουδισμό, ιδιαιτέρως δε στο Ζεν, ενώ συνέβαλε στη διάδοση του ενδιαφέροντος περί αυτά και γενικότερον για την απωανατολική φιλοσοφία στη Δύση, διδάσκοντας σε πολλά δυτικά πανεπιστήμια.]

Υπάρχουν κάποια στοιχεία από το 1936, που δείχνουν ότι ο Σουζούκι επέδειξε θετικές απόψεις για τους Ναζί. Ήταν στενός φίλος του Κόμητος (Γκραφ) Κάρλφρηντ φον Ντύρκχαϊμ. Ο Ντύρκχαϊμ, υπήρξε γνωστός ερμηνευτής της ιαπωνικής φιλοσοφίας Ζεν στη Δύση, ήταν δε ένθερμος εθνικοσοσιαλιστής και εργάσθηκε για το Γερμανικό Υπουργείο Εξωτερικών στο Τόκιο κατά την διάρκεια του πολέμου. Βοήθησε τον φίλο του Σουζούκι να εισαγάγει τον Ζεν Βουδισμό στη Δύση.

Σε αυτὸ συνέβαλε πολύ ἡ παρουσία Γερμανών διανοουμένων στην Ιαπωνία, χαρακτηριστικὸ παράδειγμα της οποίας αποτελεί ο προαναφερόμενος Dürckheim, (ο οποίος διετέλεσε μορφωτικὸς ακόλουθος στην γερμανικὴ πρεσβεία του Τόκυο κατὰ τα έτη 1938-1947, συνδέθηκε με τον Σουζούκι και οι διαλέξεις του για τον Διδάσκαλο Έκαρτ προκάλεσαν το ενδιαφέρον των Ιαπώνων ακροατών του. Ο ίδιος μελέτησε επισταμένα τον Ζεν Βουδισμό, τον οποίον με τα βιβλία του τον έκανε γνωστὸ κυρίως στο γερμανόφωνο χώρο και σημειώνει πως «την πρόσβασή μου στο Ζεν διευκόλυνε η εξοικείωση με  τον Διδάσκαλο Έκαρτ» [K. G. Dürckheim, «Εμπειρία και μεταμόρφωση. Βασικά ερωτήματα αυτογνωσίας» («Erlebnis und Wandlung.Grundfragen der Selbstfindung», Βέρνη, εκδόσεις Scherz, 1978, σελίς  29).

Το πρόθυμο «άνοιγμα» των Ιαπώνων προς την δυτικὴ φιλοσοφία έφερε στην πατρίδα τους τους καθηγητὲς για να την διδάξουν, όπως ο Όϋγκεν Χέρριγκελ (Eugen Herrigel,1884-1955), ο οποίος μεταξὺ των ετών 1925-1929 εδίδαξε στο Αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο Τοχόκου του Σεντάϊ και επιδόθηκε σε ζενιστικὲς πρακτικὲς με σκοπὸ τη «φώτιση», τὴν οποίαν επέτυχε μέσω της τοξοβολίας (Kyudo) και αυτὴν του την εμπειρία κατέγραψε στο πολυδιαβασμένο βιβλίο «Το Ζεν στην τέχνη της τοξοβολίας» («Zen in der Kunst des Bogenschießens», Μόναχο 1956, ελληνική έκδοση «Ζὲν και η τέχνη της τοξοβολίας», εκδόσεις Πύρινος Κόσμος, Αθήνα 1979)

Ένας άλλος Ιάπων οπαδός του Ζεν, ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κυότο Σιτσουτέρου Ουέντα (1926−2019, φιλόσοφος ειδικευμένος στην φιλοσοφία των θρησκειών, ειδικότερα στο Ζεν και στον Βουδισμό) έγραψε επίσης πολλές επιστημονικές μελέτες και άρθρα σχετικές με το θέμα αυτό, με γνωστότερο το βιβλίο από την διατριβή που εκπόνησε στη Γερμανία με τίτλον, «Η γέννηση του Θεού στην ψυχή και η διάτρηση προς την Θεότητα. Η μυστικιστική ανθρωπολογία του Διδασκάλου Έκαρτ και η αντιπαραβολή της με τον μυστικισμό του Ζεν Βουδισμού» (Shizuteru Ueda «Die Gottesgeburt in der Seele und der Durchbruch zur Gottheit. Die mystische Anthropologie Meister Eckharts und ihre Konfrontation mit der Mystik des Zen-Buddhismus», Γκύτερσλο, εκδοτικός οίκος Gerd Mohn, 1965)

Το λεπτομερές πόνημα συζητά την εξερεύνηση από τον Shizuteru Ueda των διδασκαλιών του Διδασκάλου Έκαρτ σχετικά με τις μυστικιστικές έννοιες της γεννήσεως του Θεού στην ψυχή και την ανακάλυψη της θεότητος, τονίζοντας τη σημασία τους στη σύγχρονη εποχή. Διαλαμβάνει και αναλύει τα ακόλουθα :

Η Γέννηση του Θεού στην Ψυχή και η Ανακάλυψη προς τη Θεότητα: Το βιβλίο του Ueda διερευνά τη διδασκαλία του Διδασκάλου Έκαρτ σχετικά με τη γέννηση του Θεού και τη σημασία της για την ανθρώπινη ψυχή.

Μεθοδολογία και Προσέγγιση στις Διδασκαλίες του Eckhart: Η μεθοδολογική προσέγγιση απαιτεί ένα για να ληφθούν σοβαρά υπόψη οι σύνθετες ιδέες του Διδασκάλου Έκαρτ. Δίδεται ένα «Άλμα Πίστεως» για να ληφθούν σοβαρά υπόψη οι διδασκαλίες, ακόμη και αν δεν είναι άμεσα κατανοητές. Ο Ueda, όπως και άλλοι ειδικοί, τονίζει το φιλοσοφικό βάθος των γραπτών του Διδασκάλου, ενώ  θεωρείται τόσο στοχαστής όσο και μυστικιστής, χαρακτηριστικά τα οποία δεν αλληλοαποκλείονται.

Η Έννοια του Θεού και της Τριάδος του Έκαρτ Η έννοια του Θεού του Διδασκάλου Έκαρτ βασίζεται στην παραδοσιακή κατανόηση του Τριαδικού Θεού και της δυναμικής του διαδικασίας. – «Ο Τριαδικός Θεός είναι ένας, αλλά όχι ένας, με τα τρία πρόσωπα: Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα» – Η διαδικασία της μαρτυρίας και της γεννήσεως είναι κεντρική στη διδασκαλία του.  Η ενότηςα των θείων προσώπων γίνεται κατανοητή ως μια δυναμική διαδικασία που οδηγεί στην αυτογνωσία του Θεού.

Η Ενσάρκωση του Υιού του Θεού : Ο Διδάσκαλος βλέπει την ενσάρκωση ως μια ευκαιρία για κάθε άνθρωπο να βιώσει τη θεϊκή φύση. – Ο Θεός ανέλαβε την ανθρώπινη φύση «εν Χριστώ», η οποία δίδει σε κάθε άνθρωπο την δυνατότητα ενώσεως με τον Θεό. Η ανθρώπινη φύση πραγματώνεται στην καθαρή της μορφή όταν το άτομο αφήνει πίσω του όλα τα προσωπικά του δεδομένα. Η ενσάρκωση είναι μια αιώνια πράξη που δεν μπορεί να αντιστραφεί.

Η διδασκαλία του Διδασκάλου Έκαρτ για την ψυχή και ο ορισμός της ψυχής : Η ψυχή ορίζεται από τις δυνάμεις της, οι οποίες περιλαμβάνουν τη μνήμη, τη σκέψη και τη βούληση. Ο Αυγουστίνος είδε αυτές τις δυνάμεις ως εικόνα του τριαδικού Θεού. Ο Έκαρτ επεκτείνει την αριστοτελική διάκριση μεταξύ δυνητικής και ενεργού νοήσεως. Η βάση της ψυχής είναι ο τόπος από τον οποίον εργάζεται ο Θεός και εκπηγάζουν οι δυνάμεις της ψυχής.

Η Γέννηση του Θεού στην Ψυχή είναι η πραγματοποίηση της θεϊκής λογικής στην ψυχή. Η γέννηση συμβαίνει όταν η κρυμμένη λογική αποκαλύπτεται και γίνεται συνειδητή. Ο Διδάσκλαος Έκαρτ κάνει διάκριση μεταξύ λήψεως και γεννήσεως, όπου η λήψη παραμένει ατελής.  Η γέννηση του Θεού είναι η αυτογνωσία του Θεού στην ψυχή.

Εμπόδια στη Γέννηση του Θεού: Η ιδιότητα του εγώ εμποδίζει τη γέννηση του Θεού στην ψυχή.  Η προσκόλληση στο εγώ κάποιου οδηγεί σε αυτοπεριορισμό και εμποδίζει την ενότητά του με τον Θεό.  Το εγώ αναζητά το δικό του Είναι και χάνεται στο πλήθος των πλασμάτων.  Ο Διδάσκαλος τονίζει ότι η εικόνα ενός μόνο πλάσματος είναι αρκετή για να εμποδίσει τη γέννηση του Θεού.

Η μυστικιστική έννοια για τη «γέννηση του Θεού» μέσα στην ψυχή, δίδει έμφαση στη μεταμόρφωση και στην ένωση με τον Θεό μέσω της αποκολλήσεως και του εσωτερικού κενού. Η γέννηση του Θεού στην ψυχή είναι απαραίτητη για την επίτευξη της θεϊκής ενότητος. Η διαδικασία απαιτεί από την ψυχή να αποκολληθεί από την προσωπική ταυτότητα και τις εγκόσμιες προσκολλήσεις. Η αποκόλληση, η αποσύνδεση (Abgeschiedenheit) είναι κρίσιμη για την προετοιμασία της ψυχής για τη γέννηση του Θεού.  Η ψυχή πρέπει να «κενωθεί» για να δεχτεί τον Θεό, οδηγώντας τον άνθρωπο σε μια κατάσταση θεϊκής ομοιότητος.

Η ιδιότητα της προσωπικής ταυτότητος εμποδίζει τη θεϊκή γέννηση και πρέπει να εγκαταλειφθεί. Η αληθινή αποσύνδεση περιλαμβάνει τη λήθη των προσωπικών επιθυμιών και αναμνήσεων, οδηγώντας σε μια κατάσταση «μηδενικότητος». Αυτή η κατάσταση υπάρξεως επιτρέπει στην ψυχή να γίνει δεκτική στη θεϊκή χάρη. Η διαδικασία της αποσυνδέσεως οδηγεί τελικά στη φώτιση των δυνάμεων της ψυχής.

Η γέννηση του Θεού στην ψυχή αντανακλά τη θεϊκή αυτογνωσία του Θεού που αναγνωρίζει τον Εαυτόν Του μέσω της ψυχής.  Η ουσία της ψυχής ταυτίζεται με την ουσία του Θεού, οδηγώντας σε μια βαθιά ενότητα. Οι διδασκαλίες του Διδασκάλου Έκαρτ δηλώνουν ότι η ψυχή συμμετέχει στη θεϊκή διαδικασία, τόσο στην Τριάδα όσο και στην ουσία του Θεού. Η επιστροφή της ψυχής στη θεϊκή της προέλευση είναι μια φυσική και αναπόφευκτη διαδικασία που καθοδηγείται από μιαν εγγενή θεϊκή δύναμη.

Η κατανόηση του Θεού από τον Διδάσκαλο Έκαρτ αποκλίνει από τις παραδοσιακές χριστιανικές απόψεις, εστιάζοντας στην έννοια του Θεού ως μιας μοναδικής ουσίας πέρα ​​από την Τριάδα. Αντιπαραβάλλει την παραδοσιακή άποψη για την Τριάδα με την έννοια του για τη Θεότητα ως μιας μοναδικής, αδιαίρετης ουσίας. Η Θεότης περιγράφεται ως πέραν ​​από χαρακτηριστικά και σχέσεις, υφιστάμενη ως το απόλυτο θεμέλιο κάθε υπάρξεως.

Οι διδασκαλίες του Έκαρτ υποδηλώνουν ότι η Τριάς πηγάζει από αυτή τη μοναδική ουσία, η οποία δεν δεσμεύεται από σχεσιακά χαρακτηριστικά. Η Θεότης χαρακτηρίζεται ως άμορφη, χωρίς όνομα και πέραν ​​από την ανθρώπινη κατανόηση.

Η Διαδικασία της Θείας Ενώσεως και Επιστροφής σκιαγραφείται ως το μετασχηματιστικό ταξίδι της ψυχής προς τη θεϊκή ένωση και τις συνέπειες αυτής της επιστροφής. Η διαδικασία της θεϊκής ενώσεως περιλαμβάνει την αναγνώριση της θεϊκής της προελεύσεως από την ψυχή και την επιστροφή σε αυτήν.  Ο  Διδάσκαλος Έκαρτ περιγράφει αυτήν την επιστροφή ως «αφαίρεση από τον Θεό», όπου η ψυχή υπερβαίνει το εγώ της και συγχωνεύεται με το θείο. Ο απώτερος στόχος είναι να βιώσει κανείς τον Θεό όχι μόνο μέσα στον εαυτόν του αλλά και στην αγνή ουσία του Θεού. Αυτό το ταξίδι χαρακτηρίζεται από μια μετατόπιση από τη μυστικιστική ένωση σε μια κατάσταση υπάρξεως που υπερβαίνει όλες τις διακρίσεις.

Ο μυστικισμός του Διδασκάλου Έκαρτ είναι μια βαθιά εξερεύνηση της σχέσης μεταξύ Θεού και ψυχής, δίνοντας έμφαση στον ενεργό ρόλο της ψυχής στις θεϊκές διαδικασίες. Ο Ουέντα υπογραμμίζει τη μοναδική συμβολή του Έκαρτ στον μυστικισμό, εστιάζοντας στη συμμετοχή της ψυχής σε θεϊκά γεγονότα.  Το κείμενο υποδηλώνει ότι οι διδασκαλίες του αμφισβητούν τις παραδοσιακές αντιλήψεις για τον Θεό και την πνευματικότητα, ενώ η σύγκριση με τον Ζεν Βουδισμό υποδηλώνει μιαν ευρύτερη συνάφεια των ιδεών του σε διαφορετικές πνευματικές παραδόσεις.

Στο συμπέρασμα τονίζεται η σημασία της ενασχολήσεως με το έργο του Διδασκάλου  Έκαρτ για μια βαθύτερη κατανόηση της μυστικιστικής εμπειρίας.

Κατάλληλα προετοιμασμένος από τους Κιταρό Νισίντα (1870-1945) και Κεΐτζι Νισιτάνι (1900-1990), τους προκατόχους του στην φιλοσοφία της «Σχολής του Κιότο», καθώς και από τους εξαιρετικούς Γερμανούς θρησκευτικούς μελετητές Ρούντολφ Όττο και Φρήντριχ Χάϊλερ (Friedrich Heiler, 1892-1967, θεολόγος και ιστορικός των θρησκειών), ο Ουέντα διερεύνησε βαθύτατα την επιλεκτική συγγένεια μεταξύ του Βουδισμού Ζεν και του Διδασκάλου Έκαρτ. Ο Γερμανός θεολόγος Ερνστ Βίλχελμ Μπεντς, -ειδικός στην Ορθοδοξία-,  (Ernst Wilhelm Benz, 1907-1978) περιέγραψε αυτό το ορόσημο στην έρευνα για τον διαπολιτισμικό μυστικισμό, στον πρόλογό του βιβλίου του Ιάπωνος,  ως εξής: «Το γεγονός ότι ο Ουέντα προσεγγίζει τον Διδάσκαλο Έκαρτ από έναν κόσμο μη χριστιανικού μυστικισμού προσδίδει στις παρουσιάσεις του μια καινοτομία και φρεσκάδα προοπτικής, επιλύσεως προβλημάτων και απαντήσεων, γεγονός που τις διαφοροποιεί ευνοϊκά από πολλές υπάρχουσες γερμανικές μελέτες. Ήταν ιδιαίτερα ωφέλιμο για αυτόν το γεγονός ότι, ως Βουδιστής Ζεν, ήταν ο ίδιος εξοικειωμένος, από τη δική του τακτική πρακτική, με τη σφαίρα του διαλογισμού, ο οποίος στοχεύει σε μια συγκεκριμένη μορφή μυστικιστικής εμπειρίας».

Οι ιδέες του Διδασκάλου Έκαρτ συνεχίζουν να αποτελούν εστία βαθέος προβληματισμού, αντικείμενον επισταμένης μελέτης, αλλά και γέφυρα ουσιώδους διαλόγου του Χριστιανισμού με τις θρησκείες και τα φιλοσοφικά συστήματα της Ανατολής.

(Σ.τ.μ. τα όρια των μεταξύ τους ομοιοτήτων εξετάζει και η ελληνόγλωσση μελέτη του Χρήστου Νάσιου, «Ζεν και Μάιστερ Έκαρτ. Θρησκειολογικά παράλληλα στο Μυστικισμό της Ανατολής και της Δύσης»).