Μια περιβαλλοντική και κοινωνική κρίση σε ανησυχητικό βάθος, σύμφωνα και με τα στοιχεία της πρόσφατης εκθέσεως του Joint Research Center της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (JRC)

Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε με μια από τις σοβαρότερες περιβαλλοντικές προκλήσεις της σύγχρονης εποχής, καθώς η ερημοποίηση εξελίσσεται σε δομικό εμπόδιο με υπερβολικά μεγάλες οικονομικές, κοινωνικές και οικολογικές προεκτάσεις. Σύμφωνα με την έκθεσή με τίτλο “Towards a better characterisation of land degradation and desertification in the European Union” του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η ερημοποίηση στην χώρα, αγγίζει το 36% της συνολικής έκτασης της ελληνικής επικράτειας.

Δηλαδή περισσότερο από το ένα τρίτο της Ελλάδος βρίσκεται ήδη σε κατάσταση ερημοποίησης.

Το ποσοστό αυτό κατατάσσει τη χώρα μας στην τρίτη χειρότερη θέση μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε., πίσω μόνο από την Ισπανία (53%) και την Κύπρο (45%).

Είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε ότι η ερημοποίηση, όπως την οριοθετεί η επιστημονική κοινότητα, δεν ταυτίζεται με την εικόνα μιας αμμώδους ερήμου τύπου Σαχάρας. Πρόκειται για μιαν ύπουλη, πολύ-παραγοντική διαδικασία υποβάθμισης της γης σε ξηρές, ημίξηρες και ξηρές υπο-υγρές περιοχές. Το έδαφος χάνει βαθμιαία την βιολογική και οικονομική του αποδοτικότητα, την γονιμότητα, την ικανότητα συγκράτησης νερού και την φυσική του βλάστηση, με επακόλουθο την δημιουργία μη αναστρέψιμων καταστροφών στα οικοσυστήματα.

Λεπτομερής Χωρική Ανάλυση των Πληγεισών Περιοχών

Η μεθοδολογία που μεταχειρίζεται το JRC για την απεικόνιση των ευάλωτων περιοχών είναι η προηγμένη MEDALUS (Mediterranean Desertification and Land Use). Αυτό το μοντέλο αξιολογεί την ευαισθησία μιας περιοχής σε ερημοποίηση λαμβάνοντας υπόψη τέσσερις βασικούς δείκτες ποιότητας:

1. το Κλίμα (ξηρασία, θερμοκρασιακές μεταβολές)
2. το Έδαφος (μητρικό υλικό, κλίση, υδατοπερατότητα),
3. την Βλάστηση (πυκνότητα, ανθεκτικότητα στην ξηρασία)
4. την Διαχείριση (ανθρωπογενείς πιέσεις όπως η γεωργία, η βόσκηση και η αστικοποίηση).

Με βάση αυτό το πλέγμα κριτηρίων, οι πλέον ευαίσθητες ζώνες στην Ελλάδα επιδεικνύουν μιαν σαφή γεωγραφική κατανομή, η οποία επιβεβαιώνεται και από προγενέστερες μελέτες που έδειξαν αύξηση των Κρίσιμων περιοχών κατά 9% τα τελευταία 45 χρόνια!

Σύμφωνα λοιπόν με το JRC οι περιοχές και οι αιτίες είναι:

1. Η Κρήτη: Αποτελεί την μόνη περιοχή της Ελλάδας που χαρακτηρίζεται ως εξαιρετικά κρίσιμη (extremely critical). Ο συνδυασμός των ξηρών νότιων κλίσεων, των πετρωμάτων που διαβρώνονται εύκολα, των μακρών περιόδων ξηρασίας και της εντατικής ελαιοκαλλιέργειας σε απότομες πλαγιές έχει οδηγήσει σε μαζική απώλεια επιφανειακού εδάφους. Ιδιαίτερα τα ανατολικά και νότια τμήματα του νησιού, όπως ο νομός Λασιθίου και η Μεσαρά (η μεγαλύτερη πεδιάδα της Κρήτης), παρουσιάζουν τα υψηλότερα επίπεδα υποβάθμισης λόγω της υπερ-εκμετάλλευσης των υπόγειων υδροφορέων για άρδευση.
2. Η Πελοπόννησος: Ολόκληρη η ανατολική και νότια Πελοπόννησος (Αργολίδα, Λακωνία, Μεσσηνία) χαρακτηρίζονται από πολύ υψηλό κίνδυνο. Οι συχνές δασικές πυρκαγιές, σε συνδυασμό με την υπερ-βόσκηση και τις απότομες κλίσεις του ορεινού όγκου του Ταΰγετου, έχουν απογυμνώσει μεγάλες εκτάσεις. Το φαινόμενο της διάβρωσης εδώ είναι εμφανές, με τα φερτά υλικά να καταλήγουν στη θάλασσα, μειώνοντας το πάχος του γόνιμου ορίζοντα.
3. Η Θεσσαλία (Ο κάμπος και οι παρυφές): Παρότι ο θεσσαλικός κάμπος είναι εύφορος, η εντατική γεωργία με συνεχή άρδευση και υπερβολική χρήση λιπασμάτων έχει οδηγήσει σε δευτερογενή αλατότητα[1] του εδάφους. Παράλληλα, οι ορεινές και ημιορεινές ζώνες της περιφέρειας, ιδιαίτερα προς τον νομό Λάρισας και Τρικάλων, πάσχουν από έντονη διάβρωση λόγω της υπερ-βόσκησης και των εγκαταλελειμμένων καλλιεργειών.
4. Η Στερεά Ελλάδα και η Αττική: Η Αττική βρίσκεται σε κατάσταση συναγερμού. Πέρα από την έντονη αστικοποίηση που σφραγίζει το έδαφος και εμποδίζει την απορρόφηση των υδάτων, οι περι-αστικές περιοχές που επλήγησαν από τις πυρκαγιές (π.χ. στη Βαρυμπόμπη και τη Μάνδρα) βλέπουν το έδαφός τους να καθίσταται υδροφοβικό (απωθητικό στο νερό), αυξάνοντας τον κίνδυνο πλημμυρών και ταυτόχρονης διάβρωσης. Στην Βοιωτία, η εντατική καλλιέργεια βαμβακιού έχει εξασθενίσει την οργανική ουσία του εδάφους.
5. Τα Νησιά του Αιγαίου: Τα νησιά των Κυκλάδων και τα Δωδεκάνησα βρίσκονται σε διαρκή κίνδυνο λόγω του άνυδρου κλίματος, των ισχνών εδαφών και του ανέμου. Η περιορισμένη διαθεσιμότητα νερού σε συνδυασμό με την τουριστική ανάπτυξη που πιέζει τις υποδομές, επιδεινώνει την υποβάθμιση.

Η ανάλυση του JRC και οι συμπληρωματικές μελέτες αναδεικνύουν τρεις βασικούς μοχλούς επιδείνωσης του φαινομένου:

• Η Κλιματική Αλλαγή (Κύριος Μοχλός): Οι αυξημένες θερμοκρασίες και η μείωση των βροχοπτώσεων κατά 20-30% σε ορισμένες περιοχές της Νότιας Ελλάδας μειώνουν δραστικά την υγρασία του εδάφους, καθιστώντας αδύνατη τη φυσική αναγέννηση της βλάστησης.

Φυσικά, ένας φορέας της Ε.Ε. (η JRC ) που προωθεί πολλαπλές ατζέντες σχετικά με την κλιματική αλλαγή, παρουσιάζει αυτήν, σαν πρώτη αιτία και όχι την έλλειψη πρόληψης, απουσία μελέτης και παρακολούθησης των καλλιεργειών και των εδαφών και μηδενικά έργα όπως π.χ. αρδευτικοί ταμιευτήρες υδάτων, από το προκλητικά αδιάφορο κράτος.

• Ο Καταλύτης των Δασικών Πυρκαγιών: Η κλιματική κρίση καθιστά τις πυρκαγιές πιο έντονες και καταστροφικές. Όταν μια περιοχή καίγεται επανειλημμένα, η φυσική αναγέννηση είναι σχεδόν ανύπαρκτη, καθώς το καμένο έδαφος μένει γυμνό και εκτεθειμένο στις βροχοπτώσεις του φθινοπώρου, με αποτέλεσμα την ολική απογύμνωση του επιφανειακού στρώματος.

Λες και η εμφάνιση ταυτόχρονων πολλαπλών εστιών σε περιόδους καλοκαιριού μαζί με την απαξίωση της πυροσβεστικής πρόληψης αλλά και την απαξίωση των πυροσβεστών και των μέσων κατάσβεσης, δημιουργούνται από την κλιματική αλλαγή…

• Η Ανθρωπογενής Πίεση: Η υπερ-εκμετάλλευση των υπόγειων υδάτων, οι εντατικές μονοκαλλιέργειες και η μη βιώσιμη βόσκηση εξαντλούν τους πόρους του εδάφους ταχύτερα από τον ρυθμό φυσικής τους αναπλήρωσης.

Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές: πτώση της γεωργικής παραγωγής, αύξηση του κόστους άρδευσης, μαζική εγκατάλειψη της υπαίθρου και απώλεια βιοποικιλότητας.

Βεβαίως, η αστυφιλία που προωθείται με μανία από το κράτος εδώ και δεκαετίες μαζί με τον δημογραφικό μαρασμό, καθόλου δεν αναφέρονται…

Σε κάθε περίπτωση όμως, το πρόβλημα είναι αληθινό. Και είναι παρών. Και είναι επικίνδυνο έως καταστροφικό. Και είναι ντροπή.

Είναι ένα περίεργα δυστοπικό συναίσθημα να διαπιστώνουμε συνεχώς ότι η χώρα μας βρίσκεται με συνέπεια στις πρώτες θέσεις όλων των «κακών» στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στην τελευταία όλων των «καλών».

Εκτός όμως από λύπη, θα έπρεπε να μας δημιουργεί και φόβο και οργή και πείσμα. Φόβο για το μέλλον των παιδιών μας και της χώρας. Οργή για την προκλητική αδιαφορία των κυβερνώντων κάθε χρώματος αλλά και για την χοντροπετσιά των πολιτών που δεν φαίνεται ασχολούνται. Και πείσμα, για να προστατεύσουμε την Πατρίδα και να την παραδώσουμε στους επόμενους ακμαία και δυνατή.

Έτσι δεν είναι;