Στη διάρκεια του Β΄ Μεγάλου Πολέμου, μετά τη μερική κατάληψη της Γαλλίας από την Wehrmacht και τη σύναψη συνθηκολόγησής της με τους Γερμανούς, οι Βρετανοί φοβούμενοι τυχόν παράδοση του γαλλικού στόλου στους Γερμανούς, στις 3 Ιουλίου του 1940 βομβάρδισαν αιφνίδια την μοίρα του γαλλικού στόλου που είχε καταφύγει στον λιμένα του Μερς Ελ Κεμπίρ, φονεύοντας (κατά την αρχική καταμέτρηση) 1297 Γάλλους. Από αυτήν την επίθεση και καταστροφή αυτή, που χαρακτηρίστηκε κομψά ως η μεγαλύτερη «παράνοια του πολέμου μεταξύ συμμάχων», το Μερς Ελ Κεμπίρ έγινε περισσότερο γνωστό. Σημειώνεται ότι στην επίθεση αυτή τα γαλλικά πλοία ήταν πρυμνοδετημένα και εκτός επιχειρησιακής ετοιμότητας ! Έτσι οι … γενναίοι Άγγλοι τα έπληξαν ουσιαστικά ανενόχλητοι.
Η δόλια αγγλική Επίθεση στο Μερς Ελ Κεμπίρ (αποκληθείσα από την αγγλική και συμμαχική ιστοριογραφία «Μάχη του Μερς Ελ Κεμπίρ»), ήταν μια ναυτική επίθεση ενάντια στα πλοία του Γαλλικού Ναυτικού στη ναυτική βάση στο Μερς Ελ Κεμπίρ («Μεγάλο Λιμάνι»), στο Οράν, στις ακτές της Γαλλικής Αλγερίας. Η επίθεση αυτή ήταν μέρος της «Επιχείρησης Καταπέλτης» (Operation Catapult), ενός επιθετικού Βρετανικού σχεδίου «εξουδετέρωσης ή καταστροφής» («eliminate or destroy») των Γαλλικών πολεμικών πλοίων, ώστε να αποφύγουν να περιέλθουν υπό γερμανικό έλεγχο μετά την συντριπτική ήττα των …. «Συμμάχων» στη Μάχη της Γαλλίας. Ο Βρετανικός βομβαρδισμός της βάσης σκότωσε … συμμαχικά 1.297 Γάλλους στρατιώτες, βύθισε ένα θωρηκτό και προκάλεσε ζημιές σε άλλα πέντε σκάφη. Οι αστείες Βρετανικές απώλειες ανήλθαν σε πέντε καταρριφθέντα αεροσκάφη και δύο νεκρούς.
Τον υπερήφανο γαλλικό στόλο (που είχε γίνει τρομακτικός εφιάλτης για τους Άγγλους), το γαλλικό Ναυαρχείο τον είχε απομακρύνει όσο περισσότερο μπόρεσε από τα μητροπολιτικά ύδατα. Ένα σημαντικό τμήμα του στόλου, 2 θωρηκτά, 8 αντιτορπιλικά, το ισχυρότατο και πολύ μεγάλο υποβρύχιο Συρκούφ (Surcouf), καθώς και 200 βοηθητικά σκάφη βρίσκονταν σε αγγλικά λιμάνια. Ένα άλλο τμήμα του, αποτελούμενο από 1 θωρηκτό και 4 καταδρομικά υπό τις διαταγές του Υποναυάρχου Ρενέ Εμίλ Γκοντφρουά, είναι αγκυροβολημένο στην Αλεξάνδρεια, ενώ 1 αεροπλανοφόρο και 2 θωρηκτά βρίσκονταν στις Αντίλλες. Δύο μεγάλα πολεμικά των 35.000 τόνων, των οποίων η κατασκευή τέλειωνε και βρίσκονταν σε κατάσταση πλεύσεως, δραπέτευσαν από τα ναυπηγεία, την ίδια στιγμή που οι Γερμανοί έμπαιναν στη Βρετάνη, αλλά το Ζαν-Μπαρ, ακόμα χωρίς εξοπλισμό, έφσασε μόνο στην μαροκινή Καζαμπλάνκα, ενώ το Ρισελιέ, εφοδιασμένο ήδη με τα πανίσχυρα πυροβόλα του των 15 ιντσών, είχε ήδη φθάσει στο Ντακάρ της Σεναγάλης.
Επτά καταδρομικά στάθμευαν στο Αλγέρι, ενώ αυτό το τμήμα του στόλου που απεκαλείτο «Επιδρομική Δύναμη» («Force de raid»), δηλαδή η ισχυρότερη μοίρα του, βρισκόταν στο λιμάνι του Μερς ελ – Κεμπίρ. Είναι εκεί τα θωρηκτά Βρετάνη και Προβηγκία, το μεταγωγικό αεροπλάνων Κομμαντάν Τεστ, 6 αντιτορπιλικά της κλάσεως του Τερίμπλ και τέλος τα πολύτιμα θωρηκτά μάχης Δουνκέρκη (Dunkerque) και Στρασβούργο (Strasbourg). Κυρίως αυτά τα 2 σκάφη δικαιολογούν τις ασύχαστες αγγλικές επιχειρησιακές ανησυχίες. Αν η Γερμανία κατόρθωνε να τα προσθέσει στα τρομερά Σάρνχορστ (Scharnhorst) και Γκναϊζενάου (Gneisenau), τότε θα διέθετε μιαν ανυπέρβλητη μάχιμη ναυτική δύναμη ή μια τεράστια «πειρατική ομάδα» («Piratengruppe») ανοικτής θάλασσας, εναντίον της οποίας θα έπρεπε να χρησιμοποιηθεί το σύνολο του αγγλικού στόλου ! Το άρθρο 7 της ανακωχής και ο όρκος του ναυάρχου Darlan ήσαν οι μόνες εγγυήσεις που προστάτευαν την Αγγλία εναντίον αυτού του υπαρξιακού κινδύνου.
Οι λεπτομερείς συνθήκες μέσα στις οποίες αποφασίσθηκε η «Επιχείρηση Καταπέλτης», που απέβλεπε στο να τεθεί εκτός μάχης ο γαλλικός στόλος, παραμένουν σκοτεινές. Γνωρίζουμε ότι σχεδιάστηκε κατόπιν προσωπικής απόφασης και εμμονής του, ενώ το αγγλικό Ναυαρχείο ήταν της γνώμης να μην εκτελεστεί. Ο Τσώρτσιλ όμως την επέβαλε. Φαίνεται πως οι στρατιωτικοί λόγοι επηρέασαν λιγότερο την απόφασή του, εξ άλλου ήταν από παλιά στρατιωτικά αδαής (ως Πρώτος Λόρδος του Ναυαρχείου είχε οδηγήσει την Αγγλία στην ηλίθια σφαγή της Καλλίπολης στον Α΄Μεγάλο Πόλεμο). Ο κύριος λόγος ήταν το αντιγερμανικό μίσος του και η αλλαζονική του επιθυμία να αποδείξει με μια μεγαλομανή τραγική χειρονομία τη θέληση της Αγγλίας να πολεμήσει απεγνωσμένα μέχρι τέλους … των άλλων. Ήταν ο δικός του πόλεμος. Ο έντιμος Ρομπέρ Αρόν ιστορικός του Βισύ (Vichy) [(Robert Aron, 1898–1975) ήταν ιουδαϊκής καταγωγής Γάλλος συγγραφέας, ιστορικός και μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας. Συνελήφθη από τις αρχές κατοχής, απελευθερώθηκε μετά από παρέμβαση στελεχών του Βισύ και τελικά διέφυγε στο Αλγέρι, όπου εντάχθηκε στη γαλλική Αντίσταση. Έγινε ευρύτερα γνωστός για το μνημειώδες έργο του αναφορικά με τη σύγχρονη ιστορία της Γαλλίας, με κορυφαίο το βιβλίο του «Histoire de Vichy», 1940-1944 (Ιστορία του Βισύ), που εκδόθηκε το 1954] θα πει χαρακτηριστικά : «Πέρα για πέρα αγγλικός τρόπος, να καις τα σκάφη σου ….θυσιάζοντας τα σκάφη των άλλων». Στ’ απομνημονεύματά του ο μεγαλομανής Churchill, συγκρίνοντας τον εαυτό του με τον Γάλλο αρχιεπαναστάτη Ζωρζ Ζακ Δαντών, γράφει γιά το ζήτημα : «Τι χρειάζεται; Τόλμη… Οι συνασπισμένοι βασιλείς μας απειλούν· ας τους απαντήσουμε ρίχνοντάς τους ιά πρόκληση ένα βασιλικό κεφάλι…»
Στην Αγγλία η επιχείρηση Καταπέλτης εξελίχθηκε χωρίς δυσκολία. Στις 3 Ιουλίου οι Άγγλοι κατέλαβαν ειρηνικά τα γαλλικά πλοία (κυρίως αντιτορπιλικά, καταδρομικά και υποβρύχια) που είχαν καταφύγει σε λιμάνια του Ηνωμένου Βασιλείου, αν και υπήρξαν κάποιες απώλειες κατά την κατάληψη του υποβρυχίου Surcouf. Τα γαλλικά πληρώματα «πιάστηκαν στον ύπνο» και οι απώλειες περιορίσθηκαν σ’ έναν Άγγλο νεκρό και μερικούς τραυματίες. Στην Αλεξάνδρεια ο ναύαρχος Γκοντφρουά δέχθηκε να εξουδετερωθούν τα σκάφη του που σκούριαζαν μέσα στον όρμο, χωρίς μαζούτ και με τα ουραία των πυροβόλων τους παρατημένα στην ξηρά. Στο Ντακάρ μετά αεροπορική και ναυτική επίθεση στο γαλλικό θωρηκτό Ρισελιέ (Richelieu) προκλήθηκαν του σοβαρές ζημιές, όμως δεν αχρηστεύθηκε. Αλλά στο Μερς ελ – Κεμπίρ η προδοτική τραγωδία έφθασε ως την κορύφωση της αιματηρής και φρικτής λύσης της.
Η αναλογία ανάμεσα στις δυο αυτές περιπτώσεις (Μερς ελ – Κεμπίρ και άλλοι στόχοι) είναι φανερή, ενώ και στο σύνολο τους τ’ αποτελέσματα της επιχείρησης Καταπέλτης υπήρξαν αποτρόπαια. Ήταν όμως μια επίδειξη αδίστακτης και αποφασιστικής αγγλικής εγκληματικής ενεργητικότητας και δημιούργησε τις εντυπώσεις που είχε ελπίσει ο εμπνευστής της.
Σύμφωνα με τους όρους της ανακωχής, η δύναμη των καταδρομικών προχωρούσε στο έργον του προοδευτικού παροπλισμού της. Τα πέντε μεγάλα πολεμικά ήσαν αγκυροβολημένα πλάι – πλάι στο μισοτελειωμένο λιμενοβραχίονα. Τα έξι αντιτορπιλικά βρίσκονταν στην άλλη πλευρά του κόλπου, κάτω από τον υψηλό λόφο που δέσποζε πάνω στο λιμάνι. Οι φωτιές στα καζάνια ήσαν σβησμένες, ενώ τα πληρώματα ήσαν απασχολημένα με την επίπονη μεταφορά των πυρομαχικών στην ξηρά.
Η «Δύναμη Η» υπό την διοίκηση του ναυάρχου Sir James Fownes Somerville εμφανίσθηκε στις 3 Ιουλίου, ώρα 07.00 το πρωί. Περιελάμβανε 1 καταδρομικό μάχης, 2 θωρηκτά. 11 αντιτορπιλικά και 1 αεροπλανοφόρο. Άρχισε να ποντίζει νάρκες στο δίαυλο, ύστερα δόθηκε στο Δουνκέρκη ένα τελεσίγραφο στο Γάλλο διοικητή ναύαρχο Μαρσέλ – Μπρουνό Ζανσούλ (Marcel-Bruno Gensoul) από τον πλοίαρχο Σέντρικ Σουίντον Χόλλαντ (Cedric Swinton Holland). Το έγγραφο αυτό διατύπωνε ορισμένες αγγλικές προτάσεις με δικαίωμα επιλογής: να φύγουν τα σκάφη μαζί με την αγγλική μοίρα, για να συνεχίσουν τον αγώνα εναντίον της Γερμανίας και της Ιταλίας, να κατευθυνθούν σ’ ένα λιμένα του Ηνωμένου Βασιλείου με περιορισμένο πλήρωμα και υπό βρετανικό έλεγχο, να καταφύγουν στις Αντίλλες, όπου τα γαλλικά πολεμικά θα μπορούσε να τεθούν υπό τον έλεγχο των Ηνωμένων Πολιτειών ως το τέλος των εχθροπραξιών, να αυτοβυθιστούν τα σκάφη, να απορριφθούν όλες οι προηγούμενες λύσεις και στην περίπτωση αυτή ο Άγγλος ναύαρχος γνωστοποιούσε πως έχει τα αναγκαία μέσα και την εξουσιοδότηση να καταστρέψει τα γαλλικά πολεμικά σκάφη !
Στον Γάλλο ναύαρχο δόθηκε μια προθεσμία έξι ωρών για να κάνει την εκλογή του. Αργότερα ο Ζανσούλ θα γράψει … ανενδοίαστα και εγωιστικά : «Ήμουν προτεστάντης και αγγλόφιλος, · η προσωπική μου αντίδραση ήταν να φύγουμε με τους Άγγλους !». Δέκα μέρες μετά την ανακωχή, οι επικοινωνίες βρίσκονταν ακόμα σε πλήρη αποδιοργάνωση. Ο Ναύαρχος και Υπουργός Ναυτικών του Βισύ, Ζαν Λουί Ξαβιέ Φρανσουά Νταρλάν (Jean Louis Xavier François Darlan) είχε αποσύρει τον πρότυπο σταθμό διοίκησής του που είχε εγκαταστήσει στο Μαινταινόν, κοντά στο Παρίσι, αρχικά στο Ρουαγιάν κι έπειτα είχε μεταφέρει τα υπολείμματα του ναυαρχείου του στο Νεράκ, μιά μικρή πόλη των Πυρηναίων (γενεθλιά του), όπου η αδελφή του είχε ένα κτήμα κατάλληλο για προσωρινό άσυλο. Ο Ζανσούλ περιορίσθηκε να του στείλει ένα σύντομο παραπλανητικό μήνυμα, όπου χωρίς να αναφέρει τις άλλες προτάσεις, γνωστοποιούσε, ότι ισχυρή αγγλική ναυτική δύναμη, του είχε δώσει προθεσμία έξη ωρών για να αυτοβυθισθεί και …… ότι είχε την πρόθεση ν’ αντιτάξει βία !
Είχε όμως επίγνωση πως αυτό θα προκαλούσε την καταγγελία της ανακωχής και την κατοχή της Βόρειας Αφρικής. Απάντησε στον Somerville, πως θα αντέτασσε βία στη βία. Όταν δόθηκε η διαταγή ν’ ανάψουν οι μηχανές, τα πληρώματα χειροκρότησαν πιστεύοντας ….. πως ξαναμπαίνουν στη μάχη εναντίον των Γερμανών και ανέτοιμα για΄τον … αγλλικό συμμαχικό βομβαρδισμό..
Μια απάντηση που δεν την περίμενε ούτε την ήθελε , του ήρθε πέντε λεπτά πριν από τον πρώτο κανονιοβολισμό: το γαλλικό Ναυαρχείο επιδοκίμαζε τη στάση του και τον διέτασσε ν’ απόρριψη το τελεσίγραφο. Μια στιγμή πριν ο Ζανσούλ είχε πιστέψει, πως θ’ απέφευγε την τραγωδία … συνθηκολογώντας ύπουλα. Είχε αναλάβει την ευθύνη να δείξει στον Χόλλαντ τις μυστικές εντολές, με τις οποίες ήταν εφοδιασμένος κάθε διοικητής γαλλικού πολεμικού ! Ο Darlan του υπενθύμισε, πως το μόνιμο καθήκον ενός διοικητού ήταν να προτιμήσει να καταστρέψει το πλοίο του, παρά να το αφήσει να πέσει σε ξένα χέρια. Ο Χόλλαντ, ένας απόλυτα γαλλόφιλος αξιωματικός με γαλλική μόρφωση, που η αποστολή του τον έκανε να νιώσει εσωτερικό σπαραγμό, έτρεξε να συναντήσει τον Somerville. Ο Somerville έσπευσε αμέσως να πληροφόρησει το Λονδίνο, πως «κατείχε την απόδειξη», ότι τα γαλλικά πολεμικά δεν κινδυνεύουν να αιχμαλωτισθούν από τον εχθρό ! Οι Λόρδοι του Ναυαρχείου με τη σειρά τους φάνηκαν ολότελα διατεθειμένοι να δεχθούν τη γαλλική υπόσχεση. Όμως ο πολεμοκάπηλος Churchill ήθελε παθιασμένα «το βασιλικό κεφάλι του !».
Στις 16:26 ο Somerville έλαβε το ξεκάθαρο συνοπτικό μήνυμα του Churchill: «Οι Γάλλοι πρέπει να αυτοβυθιστούν ή πρέπει να τους βυθίσετε πριν να νυχτώσει» !
Λίγο πριν από τις 17:30 ο πλοίαρχος Χόλλαντ εγκατέλειψε το Δουνκέρκη μεταφέροντας στο ναύαρχό του την τελευταία γαλλική άρνηση. Όταν πέρασε μπροστά από το Βρετάνη, ο «Αξιωματικός Επιφυλακής» που δεν θα ζούσε παρά μόνο μερικές στιγμές ακόμα, του απέδωσε τις παραδοσιακά προβλεπόμενες τιμές ! Οι κανονιοβολισμοί άρχισαν στις 17:54.
Τα γαλλικά πολεμικά που δεν είχαν καν σηκώσει τις άγκυρες, ήταν απόλυτα ακίνητοι στόχοι. Το Στρασβούγο, καθώς και τα αντιτορπιλικά Τερίμπλ, Τίγρης και Βολτά αποσπάσθηκαν από τις άγκυρές τους και βγήκαν στο ανοικτό πέλαγος περνώντας ανάμεσα από τις νάρκες που είχαν ποντίσει οι Άγγλοι, περιφρονώντας τις ομοβροντίες που τα πλαισίωσαν και τα αεροπλάνα που τα κατεδίωξαν. Το Δουνκέρκη, επιχειρώντας τον ίδιο ελιγμό, απέτυχε, αφού έριξε 40 οβίδες εναντίον του «Hood». Το βαρύτατα κτυπημένο Προβηγκία, έπεσε στην ακτή βάλλοντας «απροσκύνητο» με όλα τα πυροβόλα του. Μια οβίδα των 15 ιντσών κατέστρεψε το αντιτορπιλικό Μογκαντόρ. Τέλος το Βρετάνη, κτυπημένο από μιαν ομοβροντία, ανατινάχθηκε στον αέρα. Οι βολές των πυροβόλων σταμάτησαν, όταν ο … πρόσφορος ναύαρχος Ζανσούλ έδωσε σήμα, ότι όλα τα πολεμικά του ήταν εκτός μάχης.
Ωστόσο με περίσσια … «αγγλική εντιμότητα» την άλλη μέρα, με διαταγή του Λονδίνου (δηλαδή του πολεμοκάπηλου πρωθυπουργού) τρία κύματα αγγλικών τορπιλοβόλων αεροπλάνων δοκίμασαν μάταια ν’ αποτελειώσουν το Δουνκέρκη, που είχε πάθει ελαφρές ζημιές. Οι … γενναίοι απόγονοι του Νέλσονα, πρόσθεσαν στην …. ηρωική δράση τους και τον περιττό δολοφονικό πολυβολισμό των βενζινακάτων που ήσαν φορτωμένες ναύτες, ανεβάζοντας τους νεκρούς του Μερς-ελ-Κεμπίρ σε 1207, (από τους οποίους 977 μόνο απ’ το Βρετάνη).
Αυτή η άτιμη και απρόκλητη επίθεση θα μπορούσε να προκαλέσει πόλεμο μεταξύ Γαλλίας και Αγγλίας. Προς στιγμήν το πεπρωμένο των εθνών δίστασε : Ο αμφιθυμικός και μωρόπιστος Darlan, ολότελα εκτός πραγματικότητας, δήλωσε: «Προδόθηκα από τους εν όπλοις συντρόφους μου, δεν πίστεψαν στο λόγο που τους είχα δώσει». Με άκαιρη διαταγή του τα πολεμικά διέκοψαν τη διαδικασία παροπλισμού τους. Διατάσσεται γενική αντεπίθεση με το Στρασβούργο και τα θωρηκτά του Αλγερίου. Αποφασίστηκε ο αεροπορικός βομβαρδισμός του Γιβραλτάρ. Ο Υπουργός των Εξωτερικών του Βισύ τραπεζίτης Πωλ Μπωντουέν (Paul Baudouin, 1894–1964) κατορθώνει να …..αναβληθούν «τα πολεμοχαρή αυτά μέτρα» και περιορίζει την αντίδραση του γαλλικού κράτους στη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων (ανύπαρκτων πλέον) !
[Τον Απρίλιο του 1946 συνελήφθη ενώ προσπαθούσε να διαφύγει στην Ισπανία. Το 1947, το Ανώτατο Δικαστήριο δοσιλόγων Γαλλίας τον έκρινε ένοχο για εθνική αναξιοπρέπεια και συνεργασία με τον εχθρό, καταδικάζοντάς τον σε ….. 5 χρόνια καταναγκαστικών έργων, αλλά αποφυλακίστηκε το 1948].
Λίγες ημέρες πριν από τη βρετανική επίθεση στο Μερς ελ Κεμπίρ, ο τραγελαφικός Μπωντουέν είχε διαβεβαιώσει επίσημα τους ξένους διπλωμάτες (όπως τον Αμερικανό πρεσβευτή) ότι ο γαλλικός στόλος δεν θα παραδινόταν ποτέ στους Γερμανούς !……»Γαλατικές αβρότητες».
