Ο Homo sapiens χρονολογείται περίπου 300 με 500 χιλιάδες χρόνια. Το ιδανικό της ελευθερίας, είναι ζητούμενο για τον άνθρωπο από την εποχή των Σπηλαίων και ακόμη παλαιότερα. Σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης, διαχρονικά και διαφυλετικά, οι άνθρωποι αγωνίζονται για την ελευθερία. Τόσο αναγκαία συνθήκη για την ζωή μας είναι!  «Έμφυτος πάσιν ανθρώποις ο της ελευθερίας πόθος» μας είπε ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς.

Με μια τόσο μακριά -κι επίπονη- αναζήτηση για την ελευθερία, θα περίμενε κανείς, ότι ο άνθρωπος θα είχε καταφέρει να την κερδίσει, να την αποκτήσει. Και όμως. Ακόμη και στις σημερινές «πολιτισμένες» δήθεν ημέρες, η κύρια πάλη των ανθρώπων αφορά την διασφάλιση της ελευθερίας.

Μπορεί να ζητείται η οικονομική ελευθερία, ή η ελευθερία μέσω της δικαιοσύνης ή η ελευθερία στον αυτοπροσδιορισμό, ή απλώς το δικαίωμα στην ζωή, στην επιβίωση, που όσο δεδομένο θεωρείται στην Ευρώπη, τόσο μη δεδομένο είναι π.χ. στην Γάζα ή στο Αφγανιστάν ή στην Σομαλία.

Γιατί άραγε το ανθρώπινο είδος δεν καταφέρνει να ικανοποιήσει μια τόσο βασική ανάγκη του; Ο Montesquieu έλεγε ότι: «Ελευθερία είναι το δικαίωμα να κάνουμε ό,τι επιτρέπουν οι νόμοι». Γιατί όμως οι άνθρωποι στην αναζήτηση της ελευθερίας, δημιούργησαν κοινωνίες που προσφέρουν ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή τον περιορισμό της;

Οι Ευρωπαϊκές κοινωνίες, παραδοσιακά οι πλέον ευαίσθητες στον πολιτισμό και το δίκαιο, σήμερα είναι παράγωγα ενός καπιταλιστικού συστήματος. Ιστορικά ο καπιταλισμός ευαγγελίζεται την πολιτική ελευθερία, θεωρεί εαυτόν «αναγκαία συνθήκη» για πολιτική ελευθερία. Σήμερα, μετά από κάποιους αιώνες καπιταλιστικής ύφανσης, το ρούχο έχει ξηλωθεί σε τέτοιο βαθμό, που είναι ξεκάθαρο πως, ακόμη κι αν είναι «αναγκαία» σίγουρα δεν είναι «ικανή συνθήκη». Γι’ αυτό εξάλλου ο Σκωτσέζος συγγραφέας Robert Stevenson έγραψε: «Το τίμημα που πρέπει να πληρώσουμε για τα χρήματα είναι μερικές φορές η ελευθερία».

Υπάρχει και η φιλελεύθερη άποψη με ρίζες στην Γαλλική Επαναστατική Κομμούνα, η οποία καθορίζει την ελευθερία στο πλαίσιο της «αρχή της βλάβης» δηλαδή ότι τα άτομα πρέπει να αφήνονται ελεύθερα από την κοινωνία να ενεργούν με οποιονδήποτε τρόπο, αρκεί οι πράξεις τους να μην υπονομεύουν τα συμφέροντα των άλλων. Κάθε σύγχρονος άνθρωπος γνωρίζει ότι αυτή είναι μια κενή περιεχομένου αρχή, η οποία ποτέ δεν απέδωσε και δεν θα αποδώσει.

«Θα ζήσω ελεύθερο πουλί» τραγούδησε ο λαϊκός βάρδος. Και πράγματι για τον άνθρωπο, η πιο ακριβής αποτύπωση της ελευθερίας, είναι εκείνη των πτηνών. Βλέπουμε τα πουλιά να πετούν ελεύθερα, να κελαηδούν χαρούμενα, να ανατρέπουν αυτά που για εμάς είναι φυσικοί περιορισμοί και να μην έχουν οριοθετήσεις. Είναι όμως έτσι;

Αφού τα πουλιά είναι τόσο ελεύθερα, γιατί αναγκαστικά αποδημούν; Και μάλιστα σε ομαδικές κοινότητες; Αν τα πουλιά είναι τόσο ελεύθερα, γιατί «αναγκάζονται» από την φύση να βρίσκουν τροφή για τα μικρά τους και να αγωνίζονται για την προστασία τους; Τι περίεργο! Ακόμη και η, στα μάτια των ανθρώπων, απόλυτη ελευθερία των πουλιών, υπακούει υποχρεωτικά σε κανόνες. Σε υποχρεώσεις. Σε συνθήκες. Μήπως τελικά η ελευθερία είναι ένα ουτοπικό ιδανικό; Μια άπιαστη ψευδαίσθηση; Ένας δρόμος χωρίς προορισμό, χωρίς τερματισμό;

Κι εδώ έρχεται στον νου η διδαχή του λαμπρότερου πνεύματος της Ελληνικής διανόησης, του Αριστοτέλους. Εκείνος αποδεχόταν σαν ελεύθερο, μόνον εκείνον τον άνθρωπο που αντιλαμβανόταν και εκπλήρωνε τα καθήκοντά του προς την κοινότητα. Άλλη μια περίεργη σκέψη για την ελευθερία. Μια σκέψη που την ξεκολλάει από τον θεό των ημερών μας, τον ατομισμό και της προσδίδει έναν ιδανικό κοινοτισμό, συνθλίβοντας το άτομο και αναδεικνύοντας το πρόσωπο και την προσωπικότητα. Εκτρέπει το ανθρώπινο είδος από τον δρόμο της ατομικής ελευθερίας και το οδηγεί στην λεωφόρο ουσιαστικής ελευθερίας που έχει σαν τερματισμό, την προστασία και την πρόοδο της κοινότητος. Αυτή η λεωφόρος είναι τόσο παραδοσιακή όσο και μοντέρνα. Έχει πολλές λωρίδες. Έχει την λωρίδα του καθήκοντος, την λωρίδα της προσφοράς, την λωρίδα της κοινωνικής υποστήριξης, την λωρίδα της προόδου. Σε αυτή την λεωφόρο, είναι προφανές ότι ταξιδεύουν ακόμη και τα πουλιά.

Ίσως να ήταν προβληματισμένος από την Αριστοτέλειο άποψη και ο Sigmund Freud όταν κατέληξε ότι: «Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θέλουν πραγματικά ελευθερία, επειδή η ελευθερία προϋποθέτει ανάληψη ευθύνης, και οι περισσότεροι άνθρωποι τρέμουν την ανάληψη ευθύνης». Αυτό θα εξηγούσε την διαχρονική αποτυχία επίτευξης του ιδανικού της ατομικής ελευθερίας και αφού τελικά κάτι τέτοιο δεν υφίσταται, οι άνθρωποι καταλήγουν να ζουν με «γενόσημα».

Το να απομονώνεσαι στον ατομισμό και να αναζητάς το κομμάτι ελευθερίας που του αναλογεί, είναι λάθος. Το γιατί είναι λάθος, το εξηγεί σαφέστατα και ο αναρχικός Bakunin όταν έγραφε: «Από την ελευθερία δεν μπορείς να κόψεις ούτε ένα κομματάκι, γιατί αμέσως όλη η ελευθερία συγκεντρώνεται μέσα σ’ αυτό το κομματάκι».

Γιατί λοιπόν η ελευθερία αποκτάται μέσω του καθήκοντος; Γιατί ελευθερία προσώπου κι όχι ατόμου; Γιατί ελευθερία προσφοράς κι όχι δικαιωματισμού; Το έχει φιλοσοφήσει εύστοχα ο Αμερικανός Στρατηγός Peyton Conway March: «Υπάρχει ένας υπέροχος μυστικός κανόνας στη φύση, που ορίζει πως τα τρία πράγματα που ποθούμε περισσότερο στη ζωή μας, ευτυχία, ελευθερία, πνευματική γαλήνη, τ’ αποκτούμε πάντα αφού πρώτα τα προσφέρουμε εμείς σε κάποιον άλλο».

Είναι η ελευθερία, ευτυχία; Ο Αριστοτέλης είχε αντιληφθεί πως όχι. Το περιγράφει πολύ όμορφα ο Ρώσος συγγραφέας Γιεβγκένι Ζαμιάτιν  (Евге́ний Замя́тин) περισσότερο γνωστός για το μυθιστόρημά του Εμείς (1921), μια ιστορία δυστοπίας του μέλλοντος που επηρέασε το 1984 του George Orwell. Μας λέει λοιπόν ο Ρώσος διανοητής: «Εκείνοι οι δύο στον Παράδεισο είχαν δύο επιλογές: ευτυχία χωρίς ελευθερία ή ελευθερία χωρίς ευτυχία. Δεν υπήρχε τρίτη επιλογή».

Το κείμενο αυτό είναι επίτηδες διανθισμένο με τους προβληματισμούς πολλών και απολύτως διαφορετικών ανθρώπων, σε μια προσπάθεια να καταδείξω πως, τα πανανθρώπινα ερωτήματα, δεν είναι ατομικά αλλά αφορούν το είδος.

Τελικά μάλλον χρειάζεται να κάνουμε μια βαθιά ενδοσκόπηση του κόσμου που έχουμε παραλάβει, ή δημιουργήσει ή απλά συντηρούμε και να τον αμφισβητήσουμε συθέμελα. Να αντιτεθούμε στα θέσφατα και να ψάξουμε την αλήθεια σε δασκάλους όπως ο ανιδιοτελής Αριστοτέλης.

Είμαστε άραγε ελεύθεροι να το κάνουμε αυτό;