Μια διεθνής αρχαιολογική ομάδα έφερε στο φως ένα εντυπωσιακό εύρημα στην αρχαία θέση της Οξυρρύγχου: ένα θραύσμα παπύρου από το διαχρονικό έπος του Ομήρου, το οποίο βρισκόταν για δύο χιλιετίες μέσα σε αιγυπτιακή μούμια της ρωμαϊκής εποχής. Η ανακάλυψη, την οποία χαρακτήρισε ως «εξαιρετικά σημαντική» το Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, πραγματοποιήθηκε στη νεκρόπολη της σύγχρονης Ελ-Μπαχνάσα, όπου διεξήγαγαν ανασκαφές ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης και το Ινστιτούτο Αρχαίας Εγγύς Ανατολής.
Το ίδιο το θραύσμα του παπύρου χρονολογείται μεταξύ 1ου και 3ου αιώνα μ.Χ. —ηλικίας περίπου 1.700 έως 2.000 ετών σήμερα— και προέρχεται από το Βιβλίο ΙΙ της Ιλιάδας, όπου περιλαμβάνεται ο περίφημος «Κατάλογος Νεών». Πρόκειται για το τμήμα εκείνο όπου ο Όμηρος απαριθμεί τα ελληνικά πλοία και τους ηγέτες που εκστράτευσαν εναντίον της Τροίας.
Για να γίνει ακόμα πιο απτή η ιστορική απόσταση: την εποχή που γράφτηκε αυτός ο πάπυρος (1ος–3ος αι. μ.Χ.), στην ίδια την Ελλάδα είχαν προ πολλού σβήσει οι μεγάλες κλασικές πόλεις-κράτη. Η χώρα ήταν ρωμαϊκή επαρχία (η «Αχαΐα»), τα αρχαία θέατρα εξακολουθούσαν να παίζουν, αλλά η πολιτική της δύναμη είχε μεταφερθεί οριστικά στη Ρώμη. Ήταν η εποχή των αυτοκρατόρων —από τον Αύγουστο έως τον Αλέξανδρο Σεβήρο—, η εποχή που ο Πλούταρχος, ο Παυσανίας και ο Λουκιανός έγραφαν τα έργα τους, ενώ στην Αθήνα δίδασκε ακόμα η νεοπλατωνική φιλοσοφία. Με άλλα λόγια: όταν ένας κάτοικος της ρωμαϊκής Αιγύπτου τύλιγε τον πάπυρο με την ομηρική ραψωδία για να τον τοποθετήσει στη μούμια, η Ελλάδα ήταν ήδη ένα ζωντανό μουσείο του αρχαίου της μεγαλείου υπό ρωμαϊκή επιστασία.
Αυτό που κάνει το εύρημα ακόμη πιο ξεχωριστό είναι το ταφικό πλαίσιο στο οποίο βρέθηκε. Ο πάπυρος εντοπίστηκε εντός μούμιας ρωμαϊκής περιόδου, μέσα σε νεκρόπολη που χρησιμοποιούνταν κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής κατοχής της Αιγύπτου (μετά το 30 π.Χ.). Οι ταφικοί θάλαμοι περιείχαν μούμιες στολισμένες με φυλακτά χρυσής γλώσσας, λινούς επιδέσμους, ζωγραφισμένα ξύλινα φέρετρα και πλήθος συνοδευτικών αντικειμένων — στοιχεία που επιβεβαιώνουν με ασφάλεια τη ρωμαϊκή χρονολόγηση του τάφου.
Οι αρχαιολόγοι δεν περιορίστηκαν μόνο στον πάπυρο. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν και άλλες ενδείξεις μιας βαθιάς πολιτισμικής διαπλοκής: αποτεφρωμένα ανθρώπινα λείψανα αποθηκευμένα σε κεραμικά αγγεία, οστά βρεφών, ακόμη και κρανία γάτας τυλιγμένα σε υφάσματα — ένας ασυνήθιστος συνδυασμός για τα αιγυπτιακά ταφικά έθιμα. Παράλληλα, βρέθηκαν ειδώλια του Αρποκράτη και του Έρωτα, που μαρτυρούν έντονη ελληνορωμαϊκή επιρροή.
Ανάμεσα στα πλέον χαρακτηριστικά ευρήματα ήταν τα φυλακτά γλώσσας από χρυσό και χαλκό. Σύμφωνα με την αιγυπτιακή αντίληψη, τα φυλακτά αυτά επέτρεπαν στον νεκρό να μιλήσει στη μεταθανάτια ζωή, ειδικά κατά την κρίση ενώπιον του θεού Όσιρι.
Η παρουσία του ομηρικού κειμένου μέσα σε μια αιγυπτιακή ταφή εγείρει συναρπαστικά ερωτήματα. Αξιωματούχοι της αιγυπτιακής αρχαιολογίας δήλωσαν ότι το εύρημα αποδεικνύει πως οι τοπικές ελίτ της Οξυρρύγχου όχι μόνο επηρεάζονταν από τον ελληνικό πολιτισμό αλλά συμμετείχαν ενεργά και στις λογοτεχνικές του παραδόσεις.
Η Οξύρρυγχος άλλωστε είναι παγκοσμίως γνωστή για τις χιλιάδες παπύρους που έχουν έρθει στο φως από την πτολεμαϊκή περίοδο (ξεκινώντας από τον 3ο αιώνα π.Χ.) έως τη ρωμαϊκή και την πρώιμη ισλαμική εποχή. Το συγκεκριμένο θραύσμα όμως προέρχεται αποκλειστικά από ρωμαϊκό ταφικό σύνολο, γεγονός που το καθιστά πολύτιμο τεκμήριο της συνύπαρξης ελληνικού πνεύματος και αιγυπτιακής ταφικής παράδοσης.
Η ανακάλυψη προσθέτει έτσι μια νέα, πνευματική διάσταση στην τοποθεσία, φωτίζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι δύο πολιτισμοί συναντήθηκαν και πως το Ελληνικό πνεύμα επηρρέασε το Αιγυπτιακό κατά τη μεταβατική περίοδο από την πτολεμαϊκή στη ρωμαϊκή κυριαρχία στην κοιλάδα του Νείλου.
