ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ ΣΥΜΜΑΧΙΩΝ

Η ιστορική ανάλυση των τριών τύπων συμμαχιών, η αντοχή αυτών στον χρόνο, οδηγεί σε ορισμένα βασικά συμπεράσματα σχετικά με την δυνητική βιωσιμότητα του ΝΑΤΟ. Τους τελευταίους 5 αιώνες (1500 μ.Χ. έως σήμερα) δημιουργήθηκαν 63 μεγάλες στρατιωτικές συμμαχίες, εκ των οποίων οι 43 ανήκαν στην κατηγορία «συμμαχία άμυνας». Όμως η πιο κοινή μορφή στρατιωτικής συμμαχίας δεν την καθιστά την πιο ανθεκτική στον χρόνο. Οι πολυμερείς συμμαχίες είναι αυτές που έχουν την μεγαλύτερη μακροζωία. Από τις 63 συμμαχίες οι 10 υφίσταντο για 40 έως 250 χρόνια. Από αυτές τις 10 μακρόβιες στρατιωτικές συμμαχίες, οι 9 περιλάμβαναν τον σκοπό της πολυμερούς συμμαχίας. Οι συμμαχίες άμυνας είχαν μέσο όριο ηλικίας τα 15 έτη, ενώ οι συμμαχίες ασφαλείας είχαν μέσο όριο ηλικίας τα 17 έτη.

Η στατιστική υποδεικνύει μια τάση αναφορικά με την ανθεκτικότητα αυτών των τριών τύπων συμμαχιών. Πρώτον, οι συμμαχίες άμυνας και ασφαλείας είναι οι λιγότερο ανθεκτικές στον  χρόνο. Σχηματίζονται όταν οι χώρες, τα έθνη, αμφισβητούνται από έναν επιθετικό εχθρό και διαλύονται κατά τον τερματισμό της σύγκρουσης. Δεύτερον, αποδεικνύεται από την στατιστική ότι οι πολυμερείς συμμαχίες είναι οι πλέον ανθεκτικές στον χρόνο. Με βάση τα ευρήματα αυτά, το ηλικίας 70 ετών ΝΑΤΟ είναι μια από τις 6 πιο μακρόχρονες συμμαχίες των τελευταίων 500 ετών. Για να ρίξουμε άπλετο φως στους λόγους για τους οποίους το ΝΑΤΟ έχει απολαύσει αυτή την μακροζωία, πέραν του στατιστικού μέσου όρου, και για να εξάγουμε συμπεράσματα για την δυνητική του βιωσιμότητα θα πρέπει να κατανοήσουμε σε ποιόν τύπο συμμαχίας εντάσσεται η Ατλαντική Συμμαχία.

• Συμμαχία άμυνας. Το άρθρο 5 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ δεσμεύει όλα τα μέλη για την υπεράσπιση των άλλων. Αυτό το άρθρο προφανώς καθορίζει το ΝΑΤΟ ως συμμαχία άμυνας, καθώς αναλυτικά αναφέρει ότι: «Τα συμβαλλόμενα μέρη συμφωνούν ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός ή περισσοτέρων μελών στην Ευρώπη ή Βόρεια Αμερική θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων και κατά συνέπεια όλοι συμφωνούν ότι αν συμβεί τέτοια ένοπλη επίθεση, καθένα από τα μέλη κατά την άσκηση του δικαιώματος του της ατομικής ή συλλογικής αυτοάμυνας που αναγνωρίζεται από το άρθρο 51 της Χάρτας των Ηνωμένων Εθνών, θα βοηθήσει το συμβαλλόμενο μέρος ή τα μέρη που δέχονται ένοπλη επίθεση, λαμβάνοντας ατομικά και σε συνεννόηση με τα άλλα μέρη, τα μέτρα που κρίνει αναγκαία, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ένοπλης δύναμης για την αποκατάσταση και την διατήρηση της ασφάλειας της περιοχής του Βορείου Ατλαντικού».

Αν και δεν αναφέρεται ρητά στο άρθρο 5, ο λόγος για την δέσμευση όλων των μελών για την υπεράσπιση των άλλων ήταν για να αξιοποιήσει την συλλογική δύναμη της Συμμαχίας ενάντια στην κοινή απειλή της Σοβιετικής Ένωσης και στην συνέχεια του Συμφώνου της Βαρσοβίας, κάτι για το οποίο το ΝΑΤΟ ήταν επιτυχημένο σε αυτό τον ρόλο τα πρώτα 40 χρόνια της ύπαρξης του.

• Συμμαχία ασφαλείας. Ο δεύτερος σημαντικός λόγος για την δημιουργία του ΝΑΤΟ, σύμφωνα με τις δηλώσεις αυτών που σχεδίασαν την σύσταση του, ήταν να τεθεί τέλος στους τρομερούς πολέμους που διεξήχθησαν μεταξύ των ευρωπαϊκών εθνών κατά τους τελευταίους αιώνες, τον 20ο αιώνα με την μορφή δυο παγκοσμίων πολέμων. Χαρακτηριστική ως προς αυτό είναι η φράση του πρώτου γενικού γραμματέα της Συμμαχίας Λόρδου Ismay, ο οποίος είχε παρατηρήσει σκωπτικά ότι «ο σκοπός του ΝΑΤΟ είναι να κρατά τους Αμερικανούς μέσα, τους Ρώσους έξω και τους Γερμανούς κάτω». Η φράση αυτή κωδικοποιεί την υιοθέτηση του δεύτερου σκοπού της Συμμαχίας, τουτέστιν την μείωση της έντασης μεταξύ των κρατών μελών, ιδιαιτέρως αναφορικά με την Γερμανία. Αυτή η έννοια μείωσης των εντάσεων για την αύξηση της  σταθερότητας μεταξύ των κρατών μελών πληροί τα κριτήρια του ορισμού για μια συμμαχία ασφαλείας, ένας ρόλος που το ΝΑΤΟ με εξαίρεση την διένεξη Ελλάδας-Τουρκίας κατάφερε να εκπληρώσει.

• Πολυμερής συμμαχία. Η Συνθήκη της Ουάσιγκτον του 1949 για το ΝΑΤΟ περιγράφει ρητά την Συμμαχία ως ιδεολογική βάση, δεδομένης της υπόσχεσης να προωθήσει την ελευθερία, το κράτος δικαίου και την δημοκρατία. Συνεπώς από την ίδρυση του το ΝΑΤΟ ανέλαβε επίσης το έργο μιας πολυμερούς συμμαχίας, με σκοπό την προώθηση κοινών ιδανικών και συμφερόντων, έχοντας ως αντίπαλο δέος την κομμουνιστική ιδεολογία. Στα πρώτα 40 χρόνια η πολυμερής δραστηριότητα της συμμαχίας επικεντρώθηκε κατά κύριο λόγο στην οικοδόμηση διαλειτουργικότητας των στρατευμάτων των κρατών μελών της. Οι προσπάθειες για την προώθηση των αρχών της δημοκρατίας, της ελευθερίας και του κράτους δικαίου επιφυλάσσονταν για την ενίσχυση αυτών των συστημάτων στο πλαίσιο της ιδιότητας του μέλους.

Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, μετά την διάλυση του Συμφώνου της Βαρσοβίας, το ΝΑΤΟ αύξησε τις δραστηριότητες του ως πολυμερής συμμαχία για να δικαιολογήσει την ιμπεριαλιστική του δομή και την διεύρυνση προς άλλες χώρες. Συγκεκριμένα, υπό τον μανδύα των αρχών της «ελευθερίας», «δημοκρατίας», «κράτος δικαίου» διενήργησε στρατιωτικές επιχειρήσεις στο Αφγανιστάν, στα Βαλκάνια, στην Λιβύη και αλλού, επιπροσθέτως προώθησε τις «μεταρρυθμίσεις» στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες με αντικειμενικό σκοπό την ένταξη τους στην Συμμαχία.

Από τα συμπεράσματα της ιστορικής ανάλυσης των τριών τύπων στρατιωτικών συμμαχιών προκύπτει ότι ο ρόλος του ΝΑΤΟ ως συμμαχίας συλλογικής άμυνας και συλλογικής ασφαλείας κινδυνεύει, δεδομένης της μη ύπαρξης εξωτερικής κύριας απειλής ή εσωτερικής απειλής, καθώς οι εντάσεις του 20ου αιώνα μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών μελών του έχουν παντελώς εκλείψει, με εξαίρεση όπως πάντα τις εντάσεις μεταξύ Ελλάδας-Τουρκίας, τις οποίες όμως το ΝΑΤΟ ούτως ή άλλως αδυνατεί ή δεν θέλει να επιλύσει τα τελευταία 45 χρόνια, από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Στην πραγματικότητα το ΝΑΤΟ σήμερα χαρακτηρίζεται καλύτερα ως μια πολυμερής συμμαχία, δεδομένου ότι το μεγαλύτερο μέρος των δραστηριοτήτων του μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης στηρίζεται στην διεύρυνση του με αντικειμενικό σκοπό την ιμπεριαλιστική νομή της παγκόσμιας εξουσίας. Η παρατήρηση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν αντιμετωπίζεται με τα αίτια μιας πιθανής διάλυσης της Συμμαχίας.

ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΔΙΑΛΥΣΗΣ ΤΩΝ ΣΥΜΜΑΧΙΩΝ

Η ιστορία έχει δείξει ότι για να διαλυθεί μια συμμαχία πρέπει να συντρέχουν στις περισσότερες των περιπτώσεων τα ακόλουθα 4 κριτήρια:

• Ήττα ενός εταίρου. Όταν κάποιος από τους εταίρους της συμμαχίας καταρρέει ή παύει να υπάρχει ως μέλος, η συμμαχία συχνά τροποποιείται ή ακυρώνεται. Αυτό το σκεπτικό είναι ο πρωταρχικός λόγος διάλυσης μιας συμμαχίας. Η κατάρρευση των δυνάμεων του Άξονα στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο που ήταν απόρροια της ήττας της Γερμανίας, απεικονίζει αυτό το φαινόμενο. Επίσης, η διάλυση του Συμφώνου της Βαρσοβίας το 1990-1991 προσδιορίζει πως η κατάρρευση μιας χώρας, εν προκειμένω η Σοβιετική Ένωση, μπορεί να σηματοδοτήσει το τέλος μιας συμμαχίας, ακόμη και αν δεν ηχήσουν τα πυροβόλα.

• Απόκλιση των συμφερόντων των εταίρων. Αυτός είναι ο δεύτερος συνηθέστερος λόγος για την διάλυση μιας συμμαχίας. Συμβαίνει όταν τα συμφέροντα των μελών της συμμαχίας αποκλίνουν σε τέτοιο βαθμό που οι δραστηριότητες ενός μέλους δεν μπορούν να γίνουν ανεκτές από άλλους. Η απόσυρση του Πακιστάν από την SEATO (South East Asia Treaty Organization) το 1973 λόγω αποκλινόντων συμφερόντων με το έτερο μέλος Ινδία, είναι ένα απτό παράδειγμα. Επίσης, ο οργανισμός CENTO (Central Treaty Organization) διαλύθηκε το 1977 λόγω διαφωνιών μεταξύ Ιράν, Ιράκ και Πακιστάν σχετικά με την πολιτική των ΗΠΑ.

• Η εξάλειψη της απειλής. Το πλέον αναγνωρισμένο σκεπτικό για μια συμμαχία να τερματίσει την λειτουργία της είναι όταν η απειλή που στηρίζει την ύπαρξη του σχηματισμού άμυνας εξαφανίζεται. Αυτή η μορφή διάλυσης χαρακτηρίζεται από την ήττα των δυνάμεων του Άξονα, η οποία προκάλεσε την διάλυση των Συμμάχων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

• Οι εταίροι δεν συμμορφώνονται με την συμφωνία ίδρυσης. Όταν ένας ή περισσότεροι εταίροι δεν συμμορφώνονται με τις αρχές ή το πνεύμα της συμφωνίας, τότε η συμμαχία εκ των πραγμάτων ακυρώνεται. Η εισβολή της Ιταλίας στην Αιθιοπία το 1935, η επίθεση της Σοβιετικής Ένωσης στην Φινλανδία το 1939 ήταν άμεση παραβίαση των αρχών της Κοινωνίας των Εθνών και σηματοδότησε την κατάρρευση της.

Από τις 63 μεγάλες συμμαχίες που δημιουργήθηκαν μετά το 1500 μ. Χ., οι 58 διαλύθηκαν. Εφαρμόζοντας τα προαναφερθέντα 4 κριτήρια διάλυσης διαπιστώνουμε ότι, οι 23 εκ των 58 διαλύθηκαν λόγω ήττας ενός εταίρου (πρώτο κριτήριο). Οι 17 διαλύθηκαν λόγω απόκλισης των 8 συμφερόντων των εταίρων (δεύτερο κριτήριο). Οι 13 διαλύθηκαν λόγω εξάλειψης της απειλής (τρίτο κριτήριο) και οι 5 λόγω μη συμμόρφωσης των εταίρων με την συμφωνία (τέταρτο κριτήριο). Οι 40 εκ των 58 διαλυθέντων συμμαχιών ανήκουν στον τύπο «συμμαχία άμυνας», οι 7 στον τύπο «συμμαχία ασφαλείας» και οι 11 στον τύπο «πολυμερής συμμαχία».

Από αυτά τα στατιστικά δεδομένα καθρεπτίζονται κάποιες τάσεις. Πρώτον, οι συμμαχίες άμυνας διαλύονται σε μεγάλο βαθμό λόγω της ήττας τους ή της ήττας του εχθρού. Αυτό σημαίνει ότι η ύπαρξη μιας απειλής είναι σημαντικότατη για την ανθεκτικότητα των συμμαχιών άμυνας. Δεύτερον, η ύπαρξη μιας απειλής αντιθέτως δεν είναι σημαντικός παράγοντας για την μακροζωία συμμαχιών ασφαλείας ή πολυμερών συμμαχιών. Αυτή η παρατήρηση στηρίζεται και στο δεδομένο ότι οι συμμαχίες ασφαλείας επικεντρώνονται εσωτερικά στις ενέργειες των μελών τους και οι πολυμερείς συμμαχίες εξ ορισμού δεν επικεντρώνονται σε θέματα αμοιβαίας άμυνας. Βασικό συμπέρασμα από τα προαναφερθέντα στοιχεία είναι το εξής: Οι συμμαχίες τείνουν προς διάλυση όταν ο σκοπός τους δεν είναι πλέον έγκυρος, τουτέστιν οι συμμαχίες ακυρώνονται όταν παραμένουν χωρίς στόχο.

ΠΟΙΑ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ-ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΤΩΝ ΣΥΜΜΑΧΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΝΑΤΟ

Το ΝΑΤΟ δεν κινδυνεύει με διάλυση λόγω ήττας κάποιου εταίρου, όμως η εξάλειψη της απειλής που προήλθε από την αυτοδιάλυση του εχθρού το κατατάσσει στην κατηγορία των συμμαχιών που τερματίζουν την λειτουργία τους όταν η απειλή του σχηματισμού άμυνας εξαφανίζεται. Όπως προαναφέρθηκε, οι συμμαχίες άμυνας διαλύονται σε μεγάλο βαθμό λόγω της ήττας τους ή της ήττας του εχθρού. Με την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και του Συμφώνου της Βαρσοβίας, η απειλή που προκάλεσε την ίδρυση του ΝΑΤΟ έπαψε να υπάρχει. Η απώλεια αυτής της απειλής υποδηλώνει ότι το ΝΑΤΟ θα μπορούσε να βρίσκεται στο λυκόφως της ύπαρξης του. Ο βασικός σκοπός της Συμμαχίας εξαφανίστηκε, μαζί του εξαφανίστηκε και ο βασικός σκοπός της συλλογικής άμυνας. Έτσι το ΝΑΤΟ βρίσκεται σε μια επισφαλή κατάσταση. Η συνέχιση του ρόλου συλλογικής άμυνας μέσω της διεύρυνσης και ελλείψει απειλής εξουδετερώνει ταχέως τον σκοπό της Συμμαχίας, η οποία πλέον απογυμνώνεται από τον μανδύα της «συμμαχίας άμυνας» και ενδύεται τον ρόλο της «πολυμερούς συμμαχίας» για να δικαιολογήσει την ιμπεριαλιστική της δομή και την διεύρυνση της προς άλλες χώρες.

Με την μετατροπή του σε πολυμερή συμμαχία το ΝΑΤΟ έχει περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης. Το ΝΑΤΟ ως πολυμερής συμμαχία ασφαλείας έχει την ικανότητα να λειτουργεί σε εκτεταμένες αποστάσεις με στρατιωτική, οικονομική και διπλωματική εξουσία, συνεισφέροντας έτσι στα σχέδια του ιμπεριαλισμού. Το ΝΑΤΟ κωδικοποιώντας αυτό τον ρόλο από τις αρχές του 21ου αιώνα, προσαρμόζει τις πολιτικές του, τις δομές και τις ικανότητες του για να εξαλείψει μεγάλο μέρος της οξύμωρης, κατ΄ άλλους σχιζοφρενούς, γεωπολιτικής του συμπεριφοράς. 

Το ΝΑΤΟ ως συμμαχία ασφαλείας έχει φτάσει σε μια κρίσιμη καμπή όσο αφορά τον ρόλο του στο σημερινό περιβάλλον γεωπολιτικής. Τα τελευταία 30 χρόνια προσπαθεί να προσαρμόσει τις αλλαγές που του επιβάλλουν τα αφεντικά του στα μεταψυχροπολεμικά πολιτικά συστήματα. Οι προσπάθειες που καταβάλλει οξύνουν την συζήτηση στο εσωτερικό της Συμμαχίας μεταξύ των ηγετών της, τουτέστιν αν μπορεί η Συμμαχία να ευδοκιμήσει σε έναν πιο πολυπολικό κόσμο αποσαφηνίζοντας τον σκοπό της, καθώς από μόνος του ο ιμπεριαλιστικός σκοπός δεν μπορεί να είναι βιώσιμος.

Χωρίς ουσιαστική αμυντική δράση, χωρίς εξωτερικό εχθρό, η ιμπεριαλιστική δομή του ΝΑΤΟ θα υποφέρει από απώλεια εμπιστοσύνης μεταξύ των μελών του. Η προσπάθεια να αναγορεύσει την Ρωσία, την Κίνα και άλλες αναδυόμενες δυνάμεις ως εχθρό, η έλλειψη υποστήριξης ακόμη και μεταξύ των μελών του για τις τρέχουσες επιχειρήσεις (βλ. σήμερα Γροιλανδία), η έλλειψη εμπιστοσύνης ότι οι ΗΠΑ θα οδηγήσουν την Συμμαχία σε πράξεις αξίας (βλ. σήμερα Βενεζουέλα) και η έλλειψη εμπιστοσύνης στην στρατιωτική καθαρά ικανότητα της Συμμαχίας (βλ. σήμερα Ουκρανία) αποτελούν τεράστια βάση ανασφάλειας. Εάν όλα αυτά κυριαρχήσουν, τότε το τέλος της Συμμαχίας δεν μπορεί να αναβληθεί.